شمال از شمالِ غربی

سینما و ادبیات ــ نوشته‌ها و ترجمه‌های نویسنده‌ی این وبلاگ را بی‌اجازه در هیچ سایت، وبلاگ و نشریه‌ای منتشر نکنید.

نردبامی برای فرار از زندان ...

 

صفحه‌های سفید کتاب، حالا، سیاه شده از بس که با مداد زیر جمله‌ها خط کشیده‌ام. حتماً می‌دانید که هرکسی دسته‌بندی خودش را دارد، من تا چند سال قبل داستان‌ها را به دو دسته تقسیم می‌کردم: اول، آن‌هایی که می‌شد جملات قصار زیادی را ازشان بیرون کشید و دوم، داستان‌هایی که مثل دسته قبل نبودند. البته خیلی وقت است که این عادت را کنار گذاشته‌ام، منتها گاهی، بعضی کتاب‌ها پیدا می‌شوند که قاعده‌ها را به هم می‌ریزند، و یکی از این کتاب‌ها، «گل‌های معرفت»، مجموعه سه داستان است از «اریک امانوئل اشمیت».

 یک‌بار از قول آدمی معروف خوانده بودم که ادبیات، چاره زندگی است و می‌شود به کمکش مسیر زندگی را روشن کرد. حرف پرتی نیست، داستان‌نویس‌ها می‌نویسند تا خودشان را تسلی بدهند و ما، که خواننده‌های عادی باشیم، آن داستان‌ها را می‌خوانیم تا مرهمی باشند روی زخم‌هایمان. پس، چندان دور از انتظار نیست که راه و رسم زندگی آن‌ها، یعنی همان داستانی که نوشته‌اند، مسیر ما را هم نشان دهد. این خاصیت ادبیات است، منتها نه هر ادبیاتی و تازه، این راه را باید گشت و پیدا کرد، دم‌دست و حاضرآماده نیست.

 داستان‌های «اریک امانوئل اشمیت» یک همچو داستان‌هایی است و داستان «ابراهیم آقا و گل‌های قرآن» نمونه خوبی است برای خواندن. چون این یکی از معدود داستان‌هایی است که می‌توان آن را به چشم یک ترم فشرده زندگی دید و از همه چیزهایی که در آن اتفاق می‌افتد، درس گرفت. مثلاً از ابراهیم آقا، کاسب محل، می‌شود یاد گرفت که دزدی‌های مومو از سر بدجنسی نیستند و عمده آن‌ها ریشه در بی‌پولی دارند. برای همین است که ابراهیم آقا یک شیشه آب را چهل فرانک به بریژیت باردو می‌فروشد تا آن ضررها را جبران کند. و تازه، این در مقابل مهم‌ترین درسی که او به مومو می‌دهد، هیچ‌چی نیست: مومو از ابراهیم آقا یاد می‌گیرد که یک لبخند بیشتر از هر چیزی به کار می‌آید: «اگه بخندی دلت خوش می‌شه». روز بعد، مومو به همه آدم‌ها یک لبخند تحویل می‌دهد و معجزه می‌شود. مهم‌ترین حربه کاری که ابراهیم آقا به او می‌دهد، کلید قفل‌های بسته است. این خنده، حتی می‌تواند پدر مغرور مومو را هم راضی کند. پدری که برادری خیالی (پوپول) را برای پسرش ساخته تا همیشه بهانه‌ای برای تحقیر داشته باشد. ولی حالا، در مقابل آن لبخند جادویی، کوتاه می‌آید و پرچم سفید را بالا می‌برد. هرچند مومو را از تحقیر همیشگی بی‌نصیب نمی‌گذارد: «باید دندوناتو درست کرد. تا حالا ندیده بودم که دندونات این‌جور جلو آمده».

مومو در همه مدتی که پدر غیبش زده، ادای او را می‌آورد. لباس‌های او را تن می‌کند و آرد به موهایش می‌زند و روی صندلی او می‌نشیند تا دیگران را گول بزند. مومو دارد ادای پدرش را درمی‌آورد، ولی از این ادا و اصول راضی نیست، چون دوست ندارد یک وکیل ورشکسته خسیس باشد. چیزی که او دوست دارد، کاسبی‌کردن به شیوه ابراهیم آقا است و دروغی هم که تحویل مادرش می‌دهد و از وجود موسی (اسم واقعی مومو) اظهار بی‌اطلاعی می‌کند، از همین‌جا ریشه می‌گیرد. مومو ترجیح می‌دهد پسر ابراهیم آقا باشد و در یک چشم‌به‌هم‌زدن، با مرگ پدرش، این اتفاق هم می‌افتد. آخر داستان، جایی که معلوم است سال‌ها از ابتدای آن دور شده‌ایم، مومو جای ابراهیم آقا را گرفته، شده کاسب محل.

داستان ابراهیم آقا، داستان سختی نیست. حرف‌های قلمبه‌ای هم نمی‌زند. به‌جای یک همچو حرف‌هایی، یک نقشه کامل را می‌کشد و آدم‌ها را روی آن می‌گذارد. درست است که داستان است، اما آدم‌های عاقل راه‌شان را خوب بلدند که پیدا کنند.

تصورش سخت نیست، مومو حالا سنی ازش گذشته و موهایش کم‌کم دارد سفید می‌شود. اما اصلاً کم‌حوصله نشده و جواب سئوال همه را هم در آستین دارد. هیچ بعید نیست که اگر راز موفقیتش را بپرسید، لبخندی به پهنای صورتش تحویلتان دهد. قدیمی‌ها در این مورد ضرب‌المثل خوبی دارند: «عاقل را یک اشاره کافی است!».

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــ این یادداشت برای امیرمهدی حقیقت

 

  
نویسنده : محسن آزرم ; ساعت ۳:۱٧ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٤ اسفند ۱۳۸۳