شُمال از شُمالِ غربی

سینما و ادبیات ـ نوشته‌ها و ترجمه‌های نویسنده‌ی این وبلاگ را بی‌اجازه در هیچ سایت، وبلاگ و نشریه‌ای منتشر نکنید.

خیلی دور، خیلی نزدیک...

«... آن‌دو، یک‌دیگر را درک کرده بودند و مِگره، با یادآوریِ نوعی درکِ مُتقابل که در لحظه‌ای کوتاه زیرِ پُلِ ماری بینِ آن‌دو به‌ وجود آمده بود، لبخندی بر لب آورد.»

آخرین سطرهای رُمانِ مگره و مردِ خانه‌به‌دوش

همین است دیگر؛ «کُمیسر مِگره»‌ی فرانسوی شباهتِ چندانی به باقیِ کارآگاهانِ داستانی ندارد. مثلِ آن‌ها نیست که همه‌ی اتّفاق‌های ریزودرشت، همه‌ی سرِنخ‌ها را کنارِ هم می‌گذارند و پای منطق و استدلال و همچه چیزهایی را وسط می‌کشند تا، در نهایت، انگشتِ اشاره را به‌سوی قاتلِ گریزپا بگیرند و در حضورِ جمع، با غُروری آمیخته به فَخر، دلایلِ جنایت را برشمارند و طشتِ رسواییِ او را طوری از بام بیندازند که صدایش به گوشِ همه برسد. امّا «کُمیسر مِگره»، برعکسِ هم‌تایانِ خودستایش اهلِ جمع نیست؛ نیازی نمی‌بیند به این‌که دیگران را در «کشفِ» خود سهیم کند و، درعین‌حال، باهوش‌تر از این است که دستَش را پیشِ همه رو کند و شیوه‌اش را به دیگران بیاموزد. از همان ابتدای کار، عملاً، می‌فهمد که خلاف‌کارِ واقعی کیست؛ خلاف‌کار خودش را «لو» می‌دهد. کاری می‌کند که درست نیست. حرفی می‌زند که نباید بزند. دستَش، ناگهان، می‌لرزد. حرفی را که به زبانش آمده، رها می‌کند و چیزِ دیگری می‌گوید. رَد گُم می‌کند؛ چون «کُمیسر مِگره» ظاهرِ آدم‌های معمولی را دارد؛ یکی مثلِ دیگران. نبوغی در چشم‌هایش نیست. چشم‌هایش برق نمی‌زنند؛ کاملاً عادّی‌اند و اگر کسی آن مردِ تنومندی را که رویِ صندلیِ کنارش نشسته نشناسد، خیال می‌کند با کارمندی معمولی طرف است؛ مردی که زندگی‌ حوصله‌اش را سر بُرده و  حالا می‌خواهد از خودش فرار کند...

 نگاهِ «کُمیسر مِگره» به دنیا و آدم‌ها، در همه‌ی داستان‌هایش، تقریباً، یک‌جور است؛ می‌خواهد آدم‌ها را «بفهمد» و این، برایش مُهم‌تر از خلاف‌کار بودن، یا نبودنِ آن‌هاست. «چیز»ی، لابُد، دلیلِ این خلاف‌کاری است و «کُمیسر مِگره»، عملاً در جُست‌وجوی آن «چیز» است. آرامشِ ذاتی‌اش اجازه می‌دهد که گوشه‌ای بنشیند و درباره‌ی ماجرایی عجیب، درباره‌ی یک گرهِ کور، «خیال» کند. «فکر» نمی‌کند، «خیال» می‌کند. «فکر» به کارآگاه‌هایی تعلّق دارد که اهلِ منطق و استدلال هستند و همه‌ی آرزویشان این است که در برابرِ جمعیتِ بسیارِ آدم‌ها، خودی نشان بدهند و زیرکی و ذکاوتِ خود را به‌رُخ بکشند و نبوغ‌شان را با صدای بلند اعلام کنند. امّا «کُمیسر مِگره» چُنین نیست؛ آن‌چه را که «خیال» می‌کند، با صدای بلند به گوشِ همه نمی‌رساند. و در این بین، نباید «پیپ»، این اسبابِ تدخینِ شگفت‌انگیز را فراموش کرد. بخشِ اعظمی از این «خیال»، قاعدتاً، مدیونِ همین وسیله‌ی جادویی‌ست. عُمرِ «سیگار» کوتاه است؛ نمی‌شود با آن «سرگرم» شد؛ فاصله‌ی زندگی و مرگش کوتاه‌تر از آن است که «خیال»ی را به سامان برساند، امّا عُمرِ هر «پیپ» وقتی‌که «چاق» شود، وقتی آتش به جانِ توتون‌ها بیفتد، آن‌قدر هست که بشود «سرگرم» شد و «خیال» کرد...

چُنین است که از همان ابتدای «مِگره و مردِ خانه‌به‌دوش»، آقایِ کُمیسر به «ژف وان هوت» شک می‌کند. حاضرجوابی‌اش شک‌برانگیز است؛ انگار از قبل خودش را برایِ پاسخ‌دادن به این پرسش‌ها آماده کرده و «کُمیسر مِگره» هم، البته، آن‌قدر کارکُشته هست که «جُزئیاتِ» ماجرا را از او سئوال کند. کُشتنِ مردی خانه‌به‌دوش که روزگارش را زیرِ پُل می‌گذراند، به‌نفعِ چه‌کسی‌ست؟ و چرا باید او را در نیمه‌های شب سربه‌نیست کنند؟ حالا، «کُمیسر مِگره»، علاوه بر این‌ها، با سئوالِ دیگری هم روبه‌رو می‌شود؛ این خانه‌به‌دوش کیست؟ سردرآوردن از هویّتِ او، حالا که عُمرش به دنیا بوده و زنده مانده و شکافی که در جمجمه‌اش ایجاد شده او را از پا درنیاورده، مُهم‌تر از هر چیزِ دیگری‌ست. کُمیسر می‌داند که عاملِ سؤقصد، بالأخره، دستِ خودش را رو می‌کند. کسی که یک‌بار دست به خلاف می‌زند، احتمالاً، برایِ دوّمین‌بار هم همان کار را انجام می‌دهد و همین است که باعث می‌شود مِگره «خیال» کند او پیش از این هم دست به خلاف زده و این خلافِ نیمه‌کاره، این سؤقصدِ بی‌سرانجام، احتمالاً، هدفَش پوشاندنِ آن خلافِ اوّل است، وگرنه کُشتنِ مردی خانه‌به‌دوش که روزگاری طبیب بوده و از خاندانی سرشناس است، سودی به کسی نمی‌رساند. بله، سردرآوردن از هویّتِ «دُکی/ دکتر کِلِر»، فعلاً، مُهم‌تر از هر چیزِ دیگری‌ست و مِگره بیش از همه در پیِ این است که بفهمد دلیلِ این گوشه‌نشینی، این فرار از خانواده و پناه‌گرفتن زیرِ پُل و زندگی با خانه‌به‌دوشان چیست. این، جُزئی از پرونده نیست که مِگره وظیفه‌ای در قبالَش به‌عهده داشته باشد، علاقه‌ی شخصیِ اوست. خودِ کُمیسر، اهلِ خانواده است. فرزندی ندارد؛ امّا در نبودِ فرزند هم احساسِ بدی به زندگی ندارد و البته که «خانُمِ مِگره» در این ماجرا سهمِ زیادی دارد. درست است که دیگر سن‌ّ‌وسالی از مِگره گذشته؛ امّا هنوز نگران است، چون از «آینده» خبر ندارد. این‌را هم به‌یاد داشته باشیم که در نخستین داستان‌های «کُمیسر مِگره»، مرکزِ داستان حادثه‌هایی‌ست که مِگره با آن‌ها روبه‌رو می‌شود؛ امّا در داستان‌های بعدی، مِگره به مرکزِ داستان بَدَل می‌شود؛ به آدمی که باید با این حادثه‌ها روبه‌رو شود. در کنارِ این وظیفه‌ی انسانی، وظیفه‌ی حرفه‌ای‌اش هم هست؛ چه‌کسی می‌خواهد سر به تنِ «دُکی/ دکتر کِلِر» نباشد؟ خودِ «دُکی/ دکتر کِلِر» هم، البته،‌ شباهت‌‌هایی به مِگره دارد. او هم آدمِ دنیادیده‌ای‌ست، سرد و گرمِ روزگار را چشیده و خوب می‌فهمد که کُمیسر پیِ چه‌چیزی می‌گردد؛ امّا ضرورتی نمی‌بیند که پاسخی بدهد. «با این‌که از صحبت درباره‌ی مسأله‌ی فیمابین خودداری می‌کردند، کِلِر به‌خوبی می‌دانست مِگره دنبالِ چه‌چیزی‌ست و مِگره نیز می‌دانست که کِلِر هم می‌داند. این، به‌صورتِ نوعی بازی درآمده بود که بینِ آن‌دو انجام می‌گرفت. بازیِ کوچکی که هم‌چُنان تا صُبحِ یکی از روزهای فوق‌العاده گرمِ تابستان ادامه داشت.» و «مردِ خانه‌به‌دوش ادامه داد: زندگی برای هیچ‌کَس آسان نیست.

ـ مرگ هم همین‌طور...

ـ قضاوتِ صحیح درباره‌ی دیگران غیرِمُمکن است.

هردو، یک‌دیگر را درک می‌کردند.

سربازرس [مِگره] که، سرانجام، حقیقت را دریافته بود، زیرِ لب زمزمه کرد: متشکرم.»

حالا، مِگره خیلی چیزها را می‌داند و تقریباً مُطمئن است که «ژف وان هوت» پدرزنش را کُشته و قایقِ او را تصاحب کرده، که عاملِ سؤقصد به «دُکی/ دکتر کِلِر» کسی جُز «ژف وان هوت» نیست، که عصبی‌شدن و پرخاش‌گری‌اش، نتیجه‌ی همین‌چیزهاست. مدرک؟ شاهد؟ نه، «دُکی/ دکتر کِلِر» که زبان باز نمی‌کند و کُمیسر مِگره هم چاره‌ای ندارد جُز این‌که چشم‌به‌راهِ روزی بماند که «ژف وان هوت» دست به خطایی دیگر بزند...

 

امّا «دیوانه‌ای در شهر» [با نامِ اصلیِ دیوانه‌ی برژراک] هم مثل باقی ماجرا‌های کمیسرِ پُلیس، بر پایه‌ی «شهود» و «غریزه»ای شکل گرفته است که به‌چشمِ دیگران، «دلیلِ» خوبی برای استناد و کشفِ «حقیقت» نیست. و البته، حواس‌مان باشد که «دیوانه‌ای در شهر»، با ماجراهای دیگرِ «مِگره» تفاوتِ دیگری هم دارد؛ این‌که کمیسر باید از راهِ‌دور همه‌چیز را بررسی کند و در سایه‌ی حرف‌های دیگران است که به حقیقت می‌رسد. همین، عملاً، سبب شده است تا «مِگره» یکی از سخت‌ترین آزمون‌های زندگی‌اش را به پایان برساند. برای آدمی [کمیسری کارکُشته] که از نگاهِ آدم‌ها، یا حرکتِ دست‌شان، یا عطسه و سرفه‌شان به «حقیقت» پی می‌برد و پیِ لحظه‌ای می‌گردد که آدم‌ها «هول» شوند و خودشان را «لو» دهند، قاعدتاً، ماندن در یک اتاق و شنیدنِ همه‌چیز با واسطه، کارِ آسانی نیست. «دیوانه‌ای در شهر»، از این منظر، همان داستانی‌ست که ثابت می‌کند «مِگره»، برای رسیدن به «حقیقت»، بیش‌ازهمه به قوّه «خیال»ش تکیه می‌کند. مسأله این‌جاست که حتّا همسرش، «مادام مِگره» [زنی‌که او را می‌فهمد و به‌وقتش بهترین دستیارِ اوست] هم همه‌ی‌ آن‌چیزهایی را که لازم است نمی‌بیند و حواسش به آن «جزئیاتِ» شگفت‌انگیز و به‌ظاهر بی‌ارزشی نیست که دست‌آخر باعثِ «لو»رفتنِ خلاف‌کار می‌شود. حادثه‌ای که اتّفاق می‌افتد، قتلی که رخ می‌دهد «حالِ» حاضری‌ست که باید آن‌را نتیجه‌ی یک «گذشته» دانست و کارِ اصلیِ «مِگره» در «دیوانه‌ای در شهر»، احضارِ همین گذشته است؛ گفتنِ حقایقی که به‌هردلیلی، پنهان [یا کتمان] شده‌اند. و حقیقی‌ترین چیز، قاعدتاً، «هویّت»ی‌ست که دست‌خوشِ تغییر می‌شود. همین است که این‌جا هم مثلِ بیش‌ترِ داستان‌های «مِگره» [مثلاً مسافری که با ستاره شمال آمد، مِگره و مردِ خانه‌به‌دوش، سایه‌ی گیوتین، مِگره و زنِ دیوانه] این‌همه روی «هویّتِ» آدم‌ها تأکید می‌شود. آن‌چه آدم‌ها را می‌سازد و از دیگران جدا می‌کند، «سابقه»‌ی آن‌هاست و پاک‌کردنِ این «سابقه»، گرچه کاری‌ست ظاهراً ممکن، امّا درنهایت آن‌ها را به «دام» می‌اندازد. «دیوانه»‌ای در کار نیست و آدمی در نهایتِ عقل، طوری رفتار می‌کند که انگار دیوانه است. بخشی از رمانِ «مِگره می‌ترسد» را به‌یاد بیاوریم: «دیوانه‌ها منطقِ مخصوص به خودشان را دارند.» و هیچ آدمِ عاقلی نمی‌تواند شبیهِ «دیوانه‌»‌ها باشد.

همین است که «مِگره» از «غریزه»‌ی خود کمک می‌گیرد و به «دکتر ریوو»یی که مشهورِ خاصّ و عام است، امّا کسی چیزِ زیادی درباره‌اش نمی‌داند، شک می‌کند. به‌واسطه‌ی سرزدن‌های پیاپیِ دکتر است که «مِگره» همه‌چیز را می‌سنجد و مدام خودش را به «حقیقت» نزدیک‌تر می‌کند. برایِ «مِگره» کشفِ این نکته که او «ریوو» [دکتر مه‌یر] پدرش را کُشته و «جیب‌هایش را کاملاً خالی کرده تا قابلِ شناسایی نباشد»، کارِ دشواری نیست. نکته این است که «مِگره» می‌فهمد «هیچ‌چیز نمی‌توانست بینِ او و جاه‌طلبی‌اش قرار بگیرد.» و البته که چُنین آدمی را تنها مرگ می‌تواند متوقّف کند. بااین‌همه، «مِگره»‌ هرچند مطمئن است که «مُجرمِ» حقیقی کسی جُز «ریوو» نیست، دستگیرش نمی‌کند؛ چون می‌خواهد از دنیایِ درونی‌ِ مردی سر درآورد که به چیزی جُز «موقعیتِ» خودش فکر نمی‌کند و حاضر است دیگران را فدا کند تا زندگیِ خودش، آسوده و آرام، پیش برود. امّا کدام آسایش؟ کدام آرامش؟ زندگی در شهرستانی دورافتاده و خلوت، کنارِ مردمی که «حسادت» بخشِ جدانشدنیِ وجودشان است و رفتارهای محافظه‌کارانه و ای‌بسا پنهان‌کارانه‌ای دارند، قاعدتاً، به‌چشمِ «مِگره»‌ی پاریس‌نشینی که به زندگی در شهر عادت دارد، معنای آسایش و آرامش نمی‌دهد. همین است که وقتی حوصله‌اش سر می‌رود، بالأخره، به‌جست‌وجوی آن «سرنخ» برمی‌آید و در نگاهِ «ریوو»، آن دستپاچگیِ خلاف‌کارانه را می‌بیند و همین برایش کافی‌ست تا ماجرا را در مسیرِ تازه‌اش دنبال کند و بعد، با خیالی آسوده، به «زندگی» فکر کند و بگوید «لطفاً ناهار برای ما خوراکِ قارچ و جگرِ سرخ‌شده بیاورید. می‌توانید صورت‌حساب را هم با آن بفرستید. ما از این‌جا می‌رویم.» دور از این شهرِ کوچک و آدم‌هایش، «زندگی» جریان دارد؛ چیزی که، فعلاً، می‌تواند مایه‌ی آرامشِ و آسودگیِ خیالِ مِگره باشد، همان پیپِ جادویی‌ست، همان توتون‌هایی که می‌سوزند و دود می‌شوند و به هوا می‌روند...

بعدِ تحریر: مِگره و مردِ خانه‌به‌دوش، ترجمه‌ی کاظم اسماعیلی‌ست و انتشاراتِ خجسته آن‌را چاپ کرده و دیوانه‌ای در شهر، با ترجمه‌ی رامین آذربهرام، وسیله‌ی انتشاراتِ مُروارید منتشر شده.

  
نویسنده : مُحسنِ آزرم ; ساعت ۱۱:٠٠ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۳٠ شهریور ۱۳۸۸