شمال از شمالِ غربی

سینما و ادبیات ــ نوشته‌ها و ترجمه‌های نویسنده‌ی این وبلاگ را بی‌اجازه در هیچ سایت، وبلاگ و نشریه‌ای منتشر نکنید.

فیلم‌های دوّمین روزِ جشنواره‌ی فیلم فجر...

   ... خُب، بی‌برنامگی‌ها، تأخیرها و سردرگمی‌ها شروع شد. یک‌روز بعدِ آن‌که خیال کردیم جشنواره، واقعاً، برنامه دارد و رأسِ ساعت فیلم‌ها را نمایش می‌دهند، معلوم شد که اشتباه کرده‌ایم. بی‌برنامگی، تغییرِ برنامه و سردرگمی بخشِ جداناپذیر جشنواره است ظاهراً و هیچ ربطی هم ندارد به این‌که چه‌کسی مدیرِ جشنواره است. این بود که یک‌ساعت، بی‌خودی، توی سالن نشستیم و هی با بغل‌دستی‌ها حرف زدیم و خبری از فیلمی نشد که قرار بود نشان بدهند و همچه که از سالن بیرون زدیم و گوشه‌ای سرگرمِ رسیدگی به امورِ روزمرّه شدیم، خبر رسید که فیلم را شروع کرده‌اند. به‌سلامتی! چه صبر و حوصله‌ای داشتند آن‌ها که هنوز نشسته بودند توی سالن. دو فیلم هم بیش‌تر رؤیت نشد و هردو هم معقول بود؛ یکی‌ش قاعدتاً یک‌روزگاری رنگِ پرده را می‌بیند و آن‌یکی همین یک نمایش را به هزار بدبختی گرفته...

   طلا و مس [همایون اسعدیان]

   ولی چه فرقی می‌کند که فیلم را چه‌کسی کارگردانی کرده؟ آدم اصلی این فیلم، «منوچهر محمّدی»‌ست که هم ایده‌ی فیلم به ذهنش رسیده، هم تهیه‌کننده‌اش بوده. این سوّمین فیلمی‌ست که «محمّدی» درباره‌ی طلبه/ روحانی‌ها تهیه‌ می‌کند: اوّلی‌ش «زیر نورِ ماه» [سیّدرضا میرکریمی] بود، دوّمی‌ش «مارمولک» [کمال تبریزی] و سوّمی‌ش هم همین «طلا و مس» است که داستانش درباره‌ی زندگی خصوصی یک طلبه‌ی جوان است که از نیشابور آمده تهران تا پیشِ یک آقایی درسِ اخلاق بخواند، امّا وقتی زنِ جوانش (مادرِ دو بچّه‌اش) مریض می‌شود، چاره‌ای ندارد جز این‌که قیدِ آن درس را بزند. وقتی زنِ آدم «اِم اِس» بگیرد، درس‌خواندن هیچ فایده‌ای ندارد. توی «زیر نورِ ماه» با طلبه‌ای طرف بودیم که شک داشت لیاقتِ گذاشتنِ عمّامه و پوشیدنِ جامه‌ی روحانیت را دارد یا نه، توی «مارمولک» پوشیدنِ جامه‌ی روحانیت بود که «رضا مارمولک» را کم‌کم متحوّل می‌کرد و حالا «آقا سیّدِ» این فیلم آن جامه‌ی روحانیت را به تن دارد، امّا کم‌کم شبیهِ دیگران شود و سرش نباید فقط به کارِ خودش باشد. این است که مجبور می‌شود کهنه‌ی بچّه‌ی کوچکش را در غیابِ زنش عوض کند، آشپزی کند، دخترش را ببرد مدرسه و دخترش بی‌هوا جلو چشم دیگران ماچش کند، مجبور می‌شود فرشِ نیمه‌کاره‌ی زنش را ببافد و بفروشد، به موسیقیِ تُرکیِ دختر همسایه گوش کند و برای بچّه‌ی کوچکش با آن آهنگ «نینانای» کند (حرکاتِ موزون) تا بچّه بخوابد، برای زنش روسریِ رنگی بخرد، شانه‌ی صورتی بخرد و هر کار دیگری که جزء زندگی‌ست. نکته این است که این کارها، دقیقاً، نقطه‌ی مقابل آن چیزهایی‌ست که رئیس مدرسه‌ی علمیه بهش می‌گوید. توی یکی از صحنه‌های فیلم، وقتی «آقا سیّد» ‌بچّه‌اش را بغل کرده و آمده پُشتِ درسِ کلاسِ اخلاق، رئیس مدرسه بهش می‌گوید اگر حرمتِ این لباس را نگه نمی‌دارد، حرمتِ مدرسه را نگه دارد و نگه‌داریِ بچّه و این‌جور کارها را بسپارد به خانواده و خودش فقط درس بخواند. مسأله این نیست که «آقا سیّد» نمی‌خواهد این کار را بکند، مسأله این است که کم‌کم می‌فهمد زندگی هزاربار پیچیده‌تر از آن چیزی‌ست که خیال می‌کرده و می‌فهمد که عاشقِ زنش است (این‌را بهش می‌گوید) و می‌فهمد همه‌چی را نمی‌شود توی کتاب‌ها پیدا کرد. روندِ عُرفی‌شدنِ زندگیِ «آقا سیّد» و آشنایی‌اش با زندگیِ زمینی، قاعدتاً، همان ایده‌ی اوّلیه‌ی تهیه‌کننده بوده است. هیچ بعید نیست که موقعِ اکرانِ عمومی‌اش، درباره‌اش زیاد بحث کنند و موافق و مخالف درباره‌اش نظر بدهند و خب، از این فیلم‌ها که زیاد ساخته نمی‌شود در سینمای ایران...

   آتشکار [محسن امیریوسفی]

   این آقای «محسن امیریوسفی» یکی از خوش‌‌قریحه‌ترین کارگردان‌های نسلِ جدید سینمای ایران است و استعدادِ غریبی دارد در این‌که فیلم‌های بامزّه و سرگرم‌کننده و خوب بسازد. «آتشکار»، دوّمین فیلمش، هم یکی از این فیلم‌هاست که از دوسال پیش تا حالا، بی‌خودی، توی گنجه‌ی توقیفی‌ها خاک خورده و فقط توی جشنواره‌های خارجی نمایشش داده‌اند. (فیلمِ اوّلش، «خوابِ تلخ»، هم البته سرنوشتِ مُشابهی داشته و حیف که اکرانِ عمومی نشده است.) فیلم، ترکیبِ عجیب و بانمکی‌ست از شوخی‌هایی که بعید است توی هیچ فیلم ایرانی دیگری بشود نظیرشان را پیدا کرد و اصلاً خود ایده‌ی اصلیِ فیلم، حکایتِ مردِ پنجاه‌ساله‌ای‌ست که می‌خواهد به‌اصرارِ همسرش وازکتومی کند و روحِ پدرش که در بهشت رحلِ اقامت افکنده و یک حوری هم دور و برش چرخ می‌زند ازش می‌خواهد بی‌خیالِ وازکتومی شود و کنار چاهار دختری که دارد، یک پسر هم به دنیا اضافه کند که خدای‌نکرده نسل‌شان منقرض نشود. امّا داستانِ این «آقا سهراب»ی که خیالِ وازکتومی به سرش زده، به‌سبکِ «کمدیِ الاهی» در سه فصل روایت می‌شود؛ بهشت، برزخ و دوزخ. همه‌چی توی دنیای این فیلم آن‌قدر عجیب‌وغریب است که آدم را شگفت‌زده می‌کند، همه‌چی به هجو کشیده شده؛ از ساختمان‌های بلند گرفته تا نکته‌ها درباره‌ی وازکتومی و این‌که چینی‌ها دنبالِ راه‌حلی هستند برای کشفِ نکته‌های تازه در این باب. جنس شوخی‌های فیلم، البته، یک‌جور رکاکتِ بانمک (و البته توضیح‌ناپذیر) دارد که هر از چند دقیقه‌ای تماشاگرش را واقعاً . از تهِ‌دل می‌خنداند؛ شوخی‌های حساب‌شده‌ای که معلوم است مدّت‌ها بهشان فکر شده و خلق‌الساعه نبوده‌اند. این از آن‌جنس کمدی‌هایی نیست که شبیه‌اش را قبلاً توی سینمای ایران دیده باشیم؛ یک‌جور کابوس است که هم موقعیتی گروتسک‌وار دارد، هم فانتزی‌ست، هم سوررئال است... خلاصه، ترکیبِ غریب و بانمکی‌ست که فقط هم به دردِ موقعیتِ این «آقا سهراب»ی می‌خورد که با روحِ پدرش مکالمه می‌کند (آن‌هم چه مکالمه‌ای) و سری هم به او می‌زند و می‌بیندش که روی تختی در بهشت لم داده و قلیان می‌کشد و توقّع دارد که پسرش حرفش را گوش کند. اصلاً خودِ ایده‌ی آتشکاربودنِ آن‌ها و آهنِ مذاب و دود و هزار چیز دیگر که توی فیلم هست، ماجرا را بانمک‌تر از آن‌چیزی که فکر می‌کنیم کرده است. کم پیش می‌آید که یک فیلمِ ایرانی همه‌چی‌ش بانمک و جذّاب باشد و «آتشکار» خوش‌بختانه یکی از این‌ فیلم‌هاست. خب، خدا کند که این نمایشِ محدود و آخرِ شبی، زمینه را برای اکرانِ عمومی‌اش آماده کند و فیلم، بی‌خودی، دوباره به گنجه‌ی توقیفی‌ها و فیلم‌های سردرگم برنگردد. این آقای «محسن امیریوسفی» یکی از خوش‌‌قریحه‌ترین کارگردان‌های نسلِ جدید سینمای ایران است...

  
نویسنده : محسن آزرم ; ساعت ۱۱:٥٥ ‎ب.ظ روز دوشنبه ٥ بهمن ۱۳۸۸