شمال از شمالِ غربی

سینما و ادبیات ــ نوشته‌ها و ترجمه‌های نویسنده‌ی این وبلاگ را بی‌اجازه در هیچ سایت، وبلاگ و نشریه‌ای منتشر نکنید.

داشتن و نداشتن؛ گروتسک در هیچ

   تام لینچِ زن‌مُرده، مردی هشتادوپنج‌ ساله و زمین‌گیر بود که دردی دائم و ناشناخته در روده‌ی خود حس می‌کرد. سه پسر برایش باقی مانده بود: جو، شصت‌وپنج ساله، چلاقی رماتیسمی؛ جیم، شصت‌وچهار ساله، گوژپشتی دائم‌الخمر؛ بیل، زن‌مُرده‌ای شصت‌وسه ساله که به‌زحمت حرکت می‌کرد؛ زیرا دو پایش را بر اثر لغزشی و بعد سقوطی از دست داده بود. تنها دختر باقی‌مانده‌اش، می شارپ، بیوه‌ای شصت‌ودو ساله بود، مالکِ مطلق‌العنانِ تمام استعدادها خداداده‌اش به‌جز قوّه‌ی بینایی. همسر شصت‌وپنج ساله‌ی جو، نواده‌ی دویلی بایرن، فقط فلجِ رعشه‌ای بود، ولی از دیگر لحاظ کاملاً خوب و سرِحال می‌نمود. کیت، همسرِ شصت‌وچهار ساله‌ی جیم، نواده‌ی شارپ، سراسرِ تنش از دمل‌های چرکی جاری مجهول‌الهویه‌ای پُر بود، ولی از دیگر لحاظ کاملاً خوب و سرِحال می‌نمود...

   این تکّه‌ای‌ست از داستانِ وات (Watt) نوشته‌ی سمیوئل بکِت که فیلیپ تامسون در مقدّمه‌ی کتابِ گروتسک در ادبیاتش آورده تا از همان ابتدا تصویری از «گروتسکِ» موردِ نظرش را به خواننده ارائه کند. (ترجمه‌ی غلامرضا امامی، نشرِ شیوا، ١٣۶٩. همه‌ی توضیحات درباره‌ی گروتسک، طبعاً، برگرفته از این کتاب است. اصلِ انگلیسیِ کتاب را سالِ ١٩٧٢ انتشاراتِ مِتوئین منتشر کرده.) خب، البته این همه‌ی آن تکّه‌ی موردِ نظرِ تامسون نیست و بکِت با ذکاوت (و شناعتِ؟) تمام، تقریباً، همه‌ی این خانواده‌ی نگون‌بخت و قاعدتاً رقّت‌برانگیز را به همین دقّت معرّفی می‌کند و نقایص‌شان را پیشِ روی ما می‌گذارد. درست بعدِ این‌که خواننده از مصائبِ این خانواده باخبر شد، تامسون اصلی‌ترین نکته‌ی کتابش را مطرح می‌کند: «حال این سئوال مطرح است: پاسخِ فکری و واکنشِ روحیِ ما در برخورد با همچو مطلبی چیست، یا چگونه باید باشد؟ [این] سئوالی‌ست اجتناب‌ناپذیر، زیرا پاسخِ فکری و واکنشِ روحیِ خواننده، چیزی آشفته، یا حداقل چندگانه است. محتملاً خواننده به ماهیتِ تراژیک، مشمئزکننده و غیرطبیعیِ این خانواد‌ی بدبخت با وحشت، ترحّم یا حتّا تهوّع می‌نگرد. از طرفی، بدونِ شک در توصیفِ این خانواده جنبه‌ای خنده‌آور وجود دارد که باعثِ تفریح یا نشاطِ فکریِ او می‌شود. به‌راستی که آشتیِ این دو جریانِ فکریِ متضاد مشکل است. خواندنِ دوباره‌ی همین مطلب برخوردِ بینِ این دو واکنشِ آشتی‌ناپذیر را تشدید می‌کند: خنده از یک‌سو و وحشت یا اشمئزاز از سویی دیگر.»

   وضعیتِ فیلمِ هیچ و موقعیتِ شخصیت‌هایش هم با این‌که به این وخامت نیست امّا، تقریباً، چیزی‌ست در همین مایه‌ها؛ «ماهیتِ تراژیک، مشمئزکننده و غیرطبیعیِ این خانواد‌ی بدبخت» را می‌شود هم با «وحشت» تماشا کرد، هم با «ترحّم» و ای‌بسا «تهوّع». آدم‌های مفلوک و بخت‌برگشته‌ی هیچ در نهایتِ خوش‌بختی هم بدبختند و بینِ «داشتن» و «نداشتن»‌شان فرقِ زیادی نیست. احتمالاً تأکید روی فلاکتِ آن‌ها می‌تواند، تاحدّی، گمراه‌کننده باشد و خیال کنیم که فیلم، در ذاتِ خود، یک کُمدیِ تلخ و تیره‌وتار است، امّا درواقع، نکته این است که هیچ را نباید صرفاً «کُمدی» یا حتّا یک «کُمدیِ سیاه» (تلخ) دانست که خواسته به دنیای واقعی (حقیقت) وفادار بماند. هیچ، درواقع، تجربه‌ای «گروتسک» است و درست مثلِ هر اثرِ «گروتسکِ» دیگری (به‌قولِ تامسون) «در وجودِ دوگانه‌ی خویش قابلیتِ خنده و آن‌چه را که با خنده دَم‌ساز نیست، یک‌جا جمع دارد.» درواقع، بخشی از واکنش‌های منفی به فیلم برمی‌گردد به این‌که مخاطبِ هیچ آماده‌ی دیدنِ یک بیستِ دیگر بوده؛ فیلمی که درجه‌ی تلخی و سیاهی‌اش، به مذاقِ دسته‌ی دیگری از تماشاگران خوش نیامد. امّا هیچ، حقیقتاً، ربطی به بیست ندارد و به‌نظر می‌رسد که در مرحله‌ی ساخت، فیلم‌نامه‌ای که لحنی کُمدی امّا نگاهی جدّی داشته، به‌درستی بدل شده است به اثری «گروتسک» و اتّفاقاً عمدی در کار بوده که نشانه‌‌های «گروتسک» در فیلم مُدام پُررنگ‌تر شوند و از آن‌جا که «گروتسک» شباهت‌هایی به «انواعِ» دیگری مثلِ «کاریکاتور» دارد، بخش‌هایی از هیچ به‌نظر کاریکاتوری می‌رسند (در بعضی یادداشت‌های دوره‌ی جشنواره، به‌خصوص، روی این نکته تأکید شده بود) امّا توجّه به این نکته که «در کاریکاتور عواملِ متضاد و ناهمگون به‌هم در نمی‌آمیزند و احساسِ تجاوزِ عناصرِ ناجور در قلمروِ یک‌دیگر وجود ندارد [ولی] در گروتسک واکنش، اساساً، متشتّت و مسأله‌ساز است.» می‌تواند ماجرا را تاحدی روشن کند. اصلاً می‌شود تکّه‌ی دیگری از نوشته‌ی تامسون را مثال آورد که، قطعاً، کمکِ بزرگی‌ست برای دیدنِ فیلم از این منظر: «در بعضی از انواعِ گروتسک، خنده و ضدخنده‌های آمیخته‌شده با آن، مثلِ ترس و نفرت، هردو واکنش‌هایی در قبالِ شکنجه‌ها، نابهنجاری‌ها و وقاحت‌های جسمیِ موجود است. به‌عبارتِ دیگر، هم‌گام با احساساتِ لطیف و رقیق، چیزِ دیگری هم درون ما و در قشرِ ناخودآگاهِ ماست و آن انگیزه‌ای‌ست پنهان امّا فعّال و سادیستی که ما را وادار می‌کند با مشاهده‌ی معلولیتِ جسمیِ دیگران از خود نشاطی شرربار و لذّتی وحشیانه بروز دهیم.» طبیعی‌ست که نابهنجاری‌ها و وقاحت‌های جسمیِ موجود در هیچ آن‌قدر هست که نشود نادیده‌اش گرفت. اصلاً نقطه‌ی مرکزیِ فیلم، یک «نابهنجاری»‌ست؛ مردی که زیاد می‌‌خورد و مُدام کُلیه تولید می‌کند. امّا این تنها «نابهنجاریِ» فیلم نیست و، تقریباً، هرکدام از آدم‌های فیلم «چیز»ی دارند که «طبیعی» نیست. جای وقاحت‌های جسمی را هم، البته، وقاحت‌های گفتاری گرفته که طبیعی‌ست.

   کارِ اصلیِ هیچ، درواقع، دیدن همان «دنیای آشنایی»ست که وُلفگانگ کِیزر می‌گوید «گروتسک» آن‌را از چشم‌اندازی می‌بیند که بس عجیب می‌نماید. توضیحی که کِیزر می‌دهد این است: «گروتسک بازی با پوچی‌هاست. به این مفهوم که هنرمندِ گروتسک‌پرداز درحالی‌که اضطرابِ خاطر را با خنده‌ی ظاهر پنهان می‌کند، پوچی‌های عمیقِ هستی را به بازی می‌گیرد.» به ساده‌ترین شکلِ ممکن، دنیایی که در «گروتسک»‌ها می‌بینیم، همان دنیای واقعی‌ و آشناست و همان آدم‌‌های واقعی و آشنا در آن زندگی می‌کنند. چیزی که مایه‌ی تفاوت است،‌ تلقّی و طرزِ نگاهِ ماست به این دنیا و آدم‌هایش. حتّا آن «تشتّت» و ای‌بسا «اغتشاش»ی هم که در «گروتسک» از آن سخن می‌گویند، بخشی از این دنیاست.

   امّا می‌شود از همه‌ی این کلّیات گذشت و به عبارت‌های کلیدی و عناصر و خصائصِ «گروتسک»یِ هیچ رسید؛ مثلاً به این‌که هیچ هم دارای عنصرِ «ناهماهنگی»‌ست، این‌که «خنده‌آور و خوفناک» است، این‌که «افراط و اغراق» دارد و، بالأخره، این‌که «نابهنجاری» نقطه‌ی مرکزیِ آن است. درواقع، با توجّه به همین عناصر و خصائص است که به‌نظر می‌رسد هیچ عمداً در قالبِ یک اثرِ «گروتسک» ساخته شده. «ناهماهنگی»‌ای که در «گروتسک» از آن می‌گویند، «می‌تواند از کشمکش، برخورد، آمیختگیِ ناهمگون‌ها، یا تلفیق‌شدنِ ناجورها ناشی شود.» این‌جا هم دقیقاً همین اتّفاق افتاده است: ورودِ نادر سیاه‌درّه‌ی‌ همیشه‌گرسنه به خانه‌ی عفّتی که خانواده‌ای نه‌چندان کوچک دارد، مقدّمه‌ی «تلفیقِ ناجورها»ست؛ بخصوص که اهالیِ خانه خودشان هم باهم نمی‌سازند و هریک سازِ خود را می‌زنند و راهِ خود را می‌روند. (دعوای بیک و محترم، دعوای عادل و یکتا، دعوای لیلا و نیما و راهی که لیلا، دست‌آخر، برای خودش انتخاب کرده.) درواقع، می‌شود روی این نکته بیش‌تر دقّت کرد؛ بخصوص که چُنین خانه‌هایی و چُنان خانواده‌هایی، قاعدتاً، باید نزدیک‌تر و صمیمی‌تر از آن باشند که در مُخیّله‌ی ما می‌گُنجد، امّا گُسستِ این خانواده و تَرَکی که به جانش افتاده، زیرِ سایه‌ی عادتِ همیشگی پنهان است و ورودِ غریبه‌ای به‌نامِ نادر سیاه‌درّه که درجه‌ی «نابهنجاری»‌اش هزارمرتبه بیش‌تر از آن‌هاست، هرچند در وهله‌ی اوّل این گُسست را پنهان می‌کند، امّا دست‌آخر چُنان ضربه‌ای می‌زند که خانواده را کاملاً نابود می‌کند. (خودکشیِ یکتا و فرارِ لیلا از خانه.)

   وضعیتِ «خنده‌آور و خوفناک»‌بودنِ هیچ هم، تقریباً، همین‌طور است؛ با این توضیح که «صفتِ مشخّصه‌ی گروتسک، سرگردانی و تردید در تعیینِ این است که، بالأخره، یک اثر مضحک است یا خوفناک و چندش‌آور.» این‌جوری‌ست که به‌نظر می‌رسد هیچ وقتی شروع می‌شود «واقعی»‌ست، بعد که جلو می‌رود «کُمدی» و «کاریکاتوری» به‌نظر می‌رسد و دست‌آخر وقتی به پایان می‌رسد، دوباره به‌ نقطه‌ی اوّل، یعنی «واقعی»‌بودن رسیده است. این تغییرِ لحنِ مُدام و این سرگردانی و تردیدِ تماشاگر در تعیینِ این‌که، بالأخره، با چه‌جور فیلمی طرف است، مشخّصه‌ی دیگرِ «گروتسک» است. تامسون در کتابش می‌نویسد که اثرِ «گروتسک»، قاعدتاً، «نفْسِ وحشت و نفرتِ مجسّم است» و البته نیازی هم نیست که حتماً توضیح بدهیم «نفْسِ وحشت و نفرتِ مجسّم» در هیچ واقعاً چه معنایی دارد.

   بااین‌همه، به‌نظر می‌رسد دو عنصر و خصیصه‌ی «گروتسک» در هیچ پُررنگ‌تر از باقیِ عناصر است: «افراط و اغراق» و «نابهنجاری». در توضیحِ «افراط و اغراق»ی که در آثارِ «گروتسک» هست نوشته‌اند «اگر اصرار داشته باشیم که برای ما نحوه‌ی بیانِ مطلب و این نکته مهم است که آیا واقعه در دنیای خیال اتّفاق می‌افتد یا در دنیای حقیقیِ اطراف‌مان، آن‌گاه ـ به‌احتمالِ زیاد ـ به این نتیجه خواهیم رسید که دنیای گروتسک، با همه‌ی عجایبش، نه‌تنها از خیال‌پردازی بسیار دور است، بلکه دقیقاً دنیای آشنای ماست؛ حقیقی و مستقیم و بی‌پرده است و همین باعثِ قدرتمندی و صلابتش است.» درواقع، این «دنیای آشنا»یی که دوباره ذکرِ خیرش به میان آمده، همان چیزی‌ست که تماشاگرِ هیچ را در ابتدای کار به این فکر وامی‌دارد که قرار است فیلمی «واقعی» با نگاهی، احتمالاً، کُمدی تماشا کند. این «افراط و اغراق»، درعین‌حال، مصداقِ بارزِ همان جمله‌ی معروفی‌ست که می‌گوید «دروغ هرچه بزرگ‌تر، باورپذیرتر» و این‌جا هم، در وهله‌ی اوّل، سیری‌ناپذیریِ نادر سیاه‌درّه است که «دروغِ بزرگ» به‌نظر می‌رسد، امّا کم‌کم «تولیدِ کُلیه» جایش را می‌گیرد و می‌شود سیری‌ناپذیری‌اش را صرفاً یک اختلالِ معمولی به حساب آورد. درواقع، همین‌جاست که سروکلّه‌ی‌ عنصرِ بعدی، یعنی «نابهنجاری»، پیدا می‌شود. اصلی‌ترین «نابهنجاری» فیلم را می‌شود خودِ نادر سیاه‌درّه دانست؛ مردی که کار نمی‌کند، زیاد می‌خورَد (زیاد هم کلمه‌ی درستی نیست؛ شاید بشود گفت بدونِ خوردن می‌میرد)، سربار است و بدنش کُلیه‌ی اضافه تولید می‌کند. درعین‌حال، «نابهنجاریِ» حقیقیِ نادر سیاه‌درّه را می‌شود به تولیدِ کُلیه‌ی اضافه منحصر نکرد و از نقشِ اساسیِ او در نابودیِ خانه و خانواده‌ی عفّت حرف زد. مردی که قرار است همسرِ عفّت باشد و احیاناً شریکِ زندگی و سایه‌ی سرش و نانِ شبش را بدهد، می‌شود سارقِ شادیِ خانواده و با ورودِ اوست که خانواده دچار گُسستی اساسی می‌شود. درست بعدِ این‌که معلوم می‌شود نادر با آن ظاهرِ رقّت‌انگیز و رفتارهای نفرت‌برانگیز و رخوتِ همیشگی‌اش چه «جواهرِ» کم‌یابی‌ست، همه دوروبرش را می‌گیرند و سعی می‌کنند مدام بهش برسند و هرچه خوراکی هست به خندقِ بلایش بریزند که نکند یک‌دفعه تولیدِ کُلیه‌اش متوقّف شود و زندگیِ این خانواده هم برگردد به دوره‌ی بی‌پولی و فقر. ولی، به‌هرحال، به‌خاطرِ حضورِ اوست که بیک هوس می‌کند زنِ دیگری بگیرد؛ زنی که بتواند حرف بزند، یکتا خودش را خلاص می‌کند و لیلا قیدِ نیمای «کم‌رنگ» را می‌زند و لابد برای رسیدن به زندگیِ بهتر، از آن خانه درمی‌آید. درواقع، تماشای این موقعیتِ نه‌چندان دل‌چسب است که می‌تواند آدم را به خنده بیندازد؛ البته خنده‌ای که «از تهِ دل نیست و جنبه‌ی ترسناک و انزجارآفرینِ گروتسک [است] که خنده را بر لب می‌خُشکاند.» و به‌خصوص وقتی می‌رسیم به انتهای فیلم، یعنی جایی‌که یکتا، در کمالِ ناباوری، قید همه‌چی را می‌زند و ترجیح می‌دهد بمیرد ولی دیگر در این خانه‌ای که همه‌چیزش به‌هم ریخته است زندگی نکند، اثری از آن خنده‌ی قبلی نمی‌ماند. حالا نادر سیاه‌درّه فقط یک «نابهنجاری» نیست، یک «عاملِ اخلال» است، «مزاحم»ی‌ست که یک زندگیِ معمولی را از هم پاشانده و طبیعی‌ست که باید از این خانه بیرون بزند. بیرونِ این خانه، جایی که دیگران او را نشناسند، حتماً فرصت و مجالی برای زندگی هست. امّا واقعاً اسمش را می‌شود گذاشت زندگی؟

 

ــــــ این نوشته، پیش‌تر، در شماره‌ی  ۴۰۸ ماهنامه‌ی فیلم منتشر شده است.

  
نویسنده : محسن آزرم ; ساعت ٥:٠٠ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۱٢ فروردین ۱۳۸٩
برچسب‌ها : هیچ ، گروتسک ، سینمای ایران ، سینما