شمال از شمالِ غربی

سینما و ادبیات ــ نوشته‌ها و ترجمه‌های نویسنده‌ی این وبلاگ را بی‌اجازه در هیچ سایت، وبلاگ و نشریه‌ای منتشر نکنید.

تو در مارین‌باد هیچ ندیدی، هیچ...

 

 

  

   من هم مثلِ تو سعی کردم با تمامِ نیروهایم علیهِ فراموشی مبارزه کنم. من هم مثلِ تو فراموش کرده‌ام. من هم مثلِ تو آرزوی یک به‌خاطرآوردنِ تسلّی‌ناپذیر را داشته‌ام، خاطره‌ای از سنگ و از سایه...

مارگریت دوراس در هیروشیما، عشقِ من

 

   و سالِ گذشته در مارین‌باد، این محصولِ مشترکِ آلن رُب‌گری‌یه‌ی رمان‌نویس و آلن رنه‌ی فیلم‌ساز هم درباره‌ی همین مبارزه با فراموشی‌ست؛ درباره‌ی یک نِسیانِ غریب، که مثلِ خوره به جانِ آدمی می‌افتد و جانش را، عمقِ وجودش را می‌تراشد و می‌خورد و کارِ آدمی، انگار، نشستن است و صبر پیشه‌کردن.

   رُب‌گری‌یه‌ی رُمان‌نویس نوشتن به شیوه‌ی مرسوم را نمی‌پسندید و راهِ رفته‌ی دیگران را به‌چشمِ حقارت می‌نگریست. آن راه‌های رفته، آن مسیرهای پیموده، به‌چشمِ رُب‌گری‌یه بُن‌بست بود و او شیوه‌ی خودش را آورد و کارِ آن‌ها، کنارِ هم مشهور شد به رُمانِ نو. کارِ عمده‌ی رُب‌گری‌یه پُشت‌ِپازدن به همه‌چیز بود، به همه‌ی چیزهایی که دیگران می‌گفتند.

   این بود که به‌صرافتِ توضیحِ کارِ خودش افتاد و گفت وقتی رُمان‌ می‌نویسد، نمی‌خواهد شخصیتی را بیافریند و نمی‌خواهد سرگذشتِ شخصیتی را حکایت کند. کارِ او، شاید، نمایشِ زوالِ فردیتی بود که در آن‌سال‌ها به اوج رسیده بود و، شاید، برای همین بود که به‌جای شخصیت، بی‌شخصیت را واردِ رُمان‌هایش کرد.

   حضورِ رُب‌گری‌یه در سینما، حتّا در آن‌سال‌های اوج و شکوفایی و شُهرت، غریب و دور از ذهن بود. بنای سینما داستان بود و هر داستانی بسته به شخصیت‌هایش، به ماجرایش، از راه‌های رفته‌ی قبلی می‌رفت. امّا رُب‌گری‌یه، انگار، بدش نمی‌آمد سینما را هم مثلِ ادبیات، مثلِ رُمانِ نویی که از پیش‌گامانش بود، بی‌شخصیت کند.

   گامِ بلندش را رُب‌گری‌یه در سالِ گذشته در مارین‌باد برداشت که یکی از مُهم‌ترین فیلم‌های مُدرنِ سینماست؛ یک فیلمِ غریب که چیزی به‌نامِ شخصیت‌پردازی ندارد و از شخصیت‌های بی‌نام‌ونشانش هیچ نمی‌دانیم. و البته که بی‌شخصیتی، تنها خصلتِ سالِ گذشته در مارین‌باد نیست؛ رُب‌گری‌یه در خلقِ این تجربه‌ی سینمایی سنگِ تمام گذاشت و همه‌چیز را آن‌قدر درهم‌وبرهم آفرید که چیزی به‌نامِ خطِ داستانی، دست‌کم در نگاهِ اوّل، قابلِ تشخیص نباشد.

   و ظاهراً، این اغتشاشی که رُب‌گری‌یه به فیلم وارد کرد، تنها برای خودش قابلِ درک بود. چیزی را نوشته بود که خیال می‌کرد و آلن رنه‌ی کارگردان براساسِ همین فیلم‌نامه چیزی را ساخته بود که خیال می‌کرد. بااین‌همه، در فاصله‌ی این دو خیال اتّفاقی افتاده که نمی‌شود، به‌سادگی، از کنارش گذشت. این فرقِ فیلم‌ساز و رُمان‌نویس/ فیلم‌نامه‌نویس بود که در تلقّیِ آن‌ها از داستان، به اوج رسید.

  آلن رنه می‌گفت باید قبول کنیم که یک‌سالی پیش از آن، در مارین‌باد، بینِ زن و مردِ ناشناسِ فیلم، پیوندی انسانی برقرار بوده و همه‌ی همّتِ مردِ فیلم، صرفِ این می‌شود که آن حقیقتِ انسانی را به زنی که همه‌چیز، همه‌چیز، همه‌چیز را فراموش کرده است، یادآوری کند. امّا رُب‌گری‌یه، نظری غیرِ این داشت؛ درستش این است که خیال کنیم همه‌چیز در ذهنِ زن می‌گذرد، حتّا این مردِ عاشق‌پیشه و باهمّتی که می‌خواهد سالِ گذشته در مارین‌باد را به‌‌یادش بیاورد، بخشی‌ست از خیالِ او، یک آدمِ خیالی که زن به وجودش، به حرفی که می‌زند و به خاطره‌ی رُخ‌نداده‌ای که اشاره می‌کند، نیاز دارد.

   به‌خاطرِ همین‌چیزهاست انگار که محصولِ مُشترکِ رُب‌گری‌یه و آلن رنه، هنوز، یکی از مرموزترین (یا به‌قولی) مبهم‌ترین فیلم‌های سینماست. رُب‌گری‌یه، در نوشتنِ سالِ گذشته در مارین‌باد، به آرزوی قلبی‌اش رسید و، عملاً، شخصیت‌هایی را روی پرده‌ی سینما فرستاد که بی‌شخصیت بودند، شخصیت‌های ویرانی که هیچ‌چیز نداشتند؛ حتّا هویّتی که به‌کمکش بتوان آن‌ها را شناخت و به‌یاد آورد.

   توضیحِ این‌که در فیلم، واقعاً، چه می‌گذرد و این آدم‌ها، واقعاً، چه‌کسانی هستند، اصلاً کارِ آسانی نیست و درستش، شاید، این است که بنویسیم کاری‌ست ناممکن. اصلاً همین‌که آدم‌ها نامی ندارند و به الف و ایکس و میم شناخته می‌شوند، نشانه‌ی همین است که آن‌چه اهمیت ندارد، هویّتِ مرسوم و معمول است. و این نداشتنِ هویّت، کنارِ آن فراموشیِ عظیمی که بر حافظه‌ی الف نشسته است، به مسأله‌ی اصلی فیلم بدل می‌شود.

   این است که نمی‌شود، حتّا، به حرف‌ها و برداشت‌های رُب‌گری‌یه و آلن رنه هم اعتماد کرد و می‌شود به این اندیشید که الف، حقیقتاً چیزی را به‌یاد نمی‌آورد، چراکه چیزی در کار نبوده و می‌شود به این اندیشید که نمی‌خواهد به چیزی بیندیشید و به‌دلایلی، بنا را گذاشته است بر طفره‌روی و می‌شود به این اندیشید که، فعلاً، علاقه‌ای به شنیدنِ حرف‌های دیگری ندارد.

   و همه‌ی این‌ها، در آن تالارهای بی‌انتها، در راهروهای قصری که ربطی به آدم‌ها ندارد، بدل می‌شود به مسأله‌ای اساسی؛ به پُرسشی عظیم که چیزی از فراموشیِ بی‌حدّ الفِ خوش‌پوش کم ندارد. رُب‌گری‌یه یک‌بار گفته بود در طولِ نوشتنِ سالِ گذشته در مارین‌باد به فیلم‌هایی که پیش‌تر دیده بوده رُجوع می‌کرده و با ‌یادآوریِ قاعده‌هایی که در آن فیلم‌ها بوده به این می‌اندیشیده که باید آن قاعده‌ها را نقض کرد. و این، همان کاری‌ست که در رُمان‌هایش هم کرده، در همان داستان‌هایی که، عمدتاً، نقیضه‌ی داستان‌های معمول و مرسوم هستند. می‌شود (مثلاً) پاک‌کُن‌هایش را مثال زد که صورتِ تازه‌ی داستان‌های کارآگاهی/ پلیسی‌ست.

   امّا، مُهم‌ترین و اساسی‌ترین چیزی که می‌شود در سالِ گذشته در مارین‌باد سراغش را گرفت، همان زمانِ مغشوش و پیچیده و درهمی‌ست که پیش از هرچیز به‌چشم می‌آید. چیزی که این‌جا بیش از این شخصیت‌های ویران و ماجراهای پیچیده‌شان اهمیت دارد، زمان است. اینْ یادآوریِ زمانِ گذشته است که داستان را پیش می‌برد [و البته داستان این‌جا تعبیرِ درستی نیست، امّا تعبیرِ درستش چیست؟] و این، جُست‌وجوی زمانِ از دست رفته است که هول‌ووَلا را به‌جانِ تماشاگران می‌اندازد. وقتی ماجرایی در کار نیست، وقتی شخصیتی در کار نیست، زمان است که همه‌چیز را پیش می‌بَرَد و به مرکزِ فیلم، به نقطه‌ی کلیدی‌اش، بَدَل می‌شود. فاصله‌ی گذشته و حال که برداشته شود، هیچ‌چیز را نمی‌شود به‌یاد آورد، چراکه هرچیزی زمانی دارد و درهم‌تنیده‌شدنِ دو زمان، نتیجه‌ای غیرِ سردرگُمی برای شخصیت‌ها به ارمغان نمی‌آورد.

   حق با رُب‌گری‌یه بود که در سالِ گذشته در مارین‌باد نوشت «از لابه‌لای راهروها، تالارها و اتاق‌های این قصرِ اندوه‌بار، بارِ دیگر پیش می‌روم... من از میانِ نقّاشی‌های سایه‌دار، ستون‌ها، دیوارهای خوش‌تراشِ زیرِ قرنیزِ سقف؛ بارِ دیگر پیش می‌روم.»

   چیزی که مهم است، شاید، همین پیش‌رفتن باشد، همین رفتن و بی‌اعتنایی به گذشته، به حضورِ پُررنگِ خاطره‌های خوش وناخوشی که مثلِ خوره به جانِ آدمی می‌افتند و جانش را، عمقِ وجودش را، می‌خراشند و می‌تراشند و می‌خورند...

 

   سالِ گذشته در مارین‌باد، فیلمی از آلن رنه، براساسِ فیلم‌نامه‌ای از آلن رُب‌گری‌یه

 

  
نویسنده : محسن آزرم ; ساعت ۱٢:۱٢ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۱٦ تیر ۱۳٩٠