شُمال از شُمالِ غربی

سینما و ادبیات ـ نوشته‌ها و ترجمه‌های نویسنده‌ی این وبلاگ را بی‌اجازه در هیچ سایت، وبلاگ و نشریه‌ای منتشر نکنید.

فیلم‌های ششمین روزِ جشنواره‌ی فیلمِ فجر

 

... جشنواره دارد‌ حوصله‌ام را سرمی‌بَرَد؛ خسته شده‌ام. این فیلم‌دیدن‌های پیاپی، این نشستن رویِ صندلی‌هایِ نه‌چندان راحت و تماشای جمعیت، کم‌کم دارد حوصله‌ام را سرمی‌بَرَد. آدم اوّلش خیال می‌کند باید همه‌چیز را ببیند، باید همه‌ی فیلم‌ها را پیشِ خودش بسنجد و قضاوت کند که کدام فیلم بهتر است و کدام‌یکی فیلم خوبی از آب درنیامده است. امّا اعتراف می‌کنم که در میانه‌ی راه خسته شده‌ام. سال‌های پیش، این‌قدر در سینما نمی‌ماندم؛ روزنامه‌ای به‌راه بود و نیمی از روز صرفِ آماده‌کردنِ صفحه و صفحه‌بندی و یک همچه چیزهایی می‌شد. به این‌جور فیلم‌دیدن عادت ندارم، دلم می‌خواهد فیلم را که دیدم، از سینما بزنم بیرون و برای فیلمی که واقعاً دلم می‌خواهد ببینمش، برگردم. ولی نمی‌شود. کاری نیست که به‌خاطرش بیرون بزنم...

پیش‌پرده‌ی این دوره‌ی جشنواره را دیروز برای اوّلین‌بار نشان دادند. خیلی هم چیز ویژه‌ای نبود. فکر می‌کردم باید بهتر از این‌ها باشد. از دوروبری‌ها هم که پرسیدم، گفتند به‌نظرشان چیز عجیب‌وغریب و معرکه‌ای نیست. چه‌کسی این پیش‌پرده را ساخته؟ چندتا سئوالِ اساسی دارم که می‌خواهم ازش بپرسم...

از آسمانِ سینما فلسطین روزنامه می‌بارَد! صبح‌به‌صبح، همه‌ی ویژه‌نامه‌های جشنواره را می‌آورند و به‌عادت سال‌های پیش، دمِ در روی میزی می‌گذارند که در دسترسِ همه باشد. فرقی نمی‌کند توی سالنِ انتظارِ طبقه‌ی اوّل و سالن شماره‌ی ١ باشیم، یا طبقه‌ی بالا و دو سالنِ دیگر؛ همه‌جا ویژه‌نامه هست [خدا را شُکر] و آدم‌ها یا سرگرم حرف‌زدنند، یا نوشیدنِ چای و بلعیدنِ شیرینی و خوردنِ ماستِ میوه‌ای و نوشیدنِ قهوه و هم‌زمان خواندنِ ویژه‌نامه‌ها...

امروز خبری از آن بخشِ کسالت‌بار «٣٠ سینما، ٣٠ چهره، ٣٠ فیلم» نبود. چی شد؟ جمعش کردند؟ سی‌تا فیلم که نشد؛ یا دست‌کم من سی‌تا پیش‌پرده‌ ندیدم. بعید است دیگران هم دیده باشند.

بعضی‌ها ترجیح می‌دهند گذرشان به سینمای مطبوعات نیفتد؛ حتّا منتقدهای باسابقه، ولی امسال جایِ خیلی‌ها خالی‌ست؛ اوّل از همه «مجید اسلامی». عادتِ هرساله‌ی من بود که وقتی آقای منتقد مشغولِ حرف‌زدن درباره‌ی فیلمی بود، به بهانه‌ای همان نزدیکی‌ها بنشینم و خوب گوش کنم. امسال آقایِ منتقد نیست که بعد از دیدنِ فیلمی که به‌نظرش عالی می‌رسد، با شور و هیجان درباره‌اش حرف بزند. [پارسال تنها دوبار زندگی می‌کنیم بود] اصلاً سینما می‌رود؟ اصلاً این فیلم‌ها را می‌بیند؟ هرچند ندیدنِ خیلی از این فیلم‌ها بهتر است از دیدن‌شان. حیف که در این سینما نیست...

 

***

* صداها [فرزاد مؤتمن]

«فرزاد مؤتمن» فیلم‌سازی حرفه‌ای را دیر شروع کرد؛ دیرتر از باقیِ هم‌سن‌وسال‌هایش و پیش از آن‌که اوّلین فیلمِ سینمایی‌اش را بسازد، شماری از سینمادوستان او را به‌واسطه‌ی علاقه‌ی بی‌حدّش به سینمای «ژان‌لوک گدارِ» فرانسوی و «هال هارتلیِ» آمریکایی می‌شناختند؛ فیلم‌سازانی از دو قارّه که، اساساً، میانه‌ای با سینمای معمول و متداول نداشتند [ندارند] و «هفت پرده»‌ای که «فرزاد مؤتمن» به‌عنوان اوّلین فیلمش ساخت، بیش از هرچیز، خبر از همین علاقه می‌داد. «هفت پرده»، البته، نمایش عمومی نداشت و شمارِ آن‌ها که فیلم‌ را دیده‌اند، ظاهراً، اندک است. پیش از آن‌که تکلیفِ «هفت پرده» بالأخره روشن شود، «شب‌های روشن» را ساخت که کم‌کم، به یکی از محبوب‌ترین فیلم‌های منتقدان ایرانی تبدیل شد. تجربه‌های بعدیِ «فرزاد مؤتمن»، البته، موفقیتِ «شب‌های روشن» را به‌دست نیاوردند و خوب که نگاه کنیم، می‌بینیم غیر از کارگردان، چیزی‌که این دو فیلم را به‌هم پیوند می‌دهد، فیلم‌نامه‌نویسِ آن است؛ «سعید عقیقی». و ظاهراً برای جُبرانِ آن فیلم‌های ناکام است که «مؤتمن»، فیلمِ «صداها» را براساس فیلم‌نامه‌ای از «عقیقی» ساخته؛ یک فیلمِ داستان‌گو که از تجربه‌گری و بازیگوشی هم غافل نبوده است. دوست‌داشتن، یا دوست‌نداشتنِ فیلم را بگذاریم برای بعد؛ چیزی‌که فعلاً مُهم است، همین تجربه‌گری و بازیگوشی‌ست. در سینمایی که الگوبرداری از یک ژانرِ مشهور و محبوب مایه‌ی تحسین و خروارخروار ستایشِ بی‌حدّ است، تجربه‌گری، قاعدتاً، به مذاقِ هر تماشاگری خوش نمی‌آید و سرراست‌نبودنِ فیلم، مانعِ بزرگی‌ست که کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس، عمداً آن‌را ساخته‌اند تا نتیجه‌ی کارشان شباهتی به کارِ دیگران نداشته باشد. در نتیجه‌ی این تجربه‌گری‌ست که «صداها» کامل‌ترین فیلم‌ِ این سال‌های «مؤتمن» شده است.

«صداها»، از همان ابتدا، البته هُشدار می‌دهد که فیلمِ مُتعارفی نیست. عنوان‌بندیِ فیلم، به نوشته‌ها محدود نیست و صدایی یک‌نواخت، طوری نامِ عواملِ فیلم را می‌خواند، که انگار سرگرمِ خواندنِ متنی به‌شدّت معمولی‌ست. فیلم از میانه‌ی داستان و چاقوخوردن شروع می‌شود و کم‌کم با آدم‌هایی که در آن مجتمع هستند، یا در لحظه‌ی اوجِ دعوا و چاقوخوردن آن‌جا بوده‌اند، به عقب می‌رویم و گذشته‌ی هریک را، تا پیش از رسیدن به اوجِ ماجرا می‌بینیم. درواقع، با دو دعوا در یک خانه طرفیم؛ یکی دعوای «رضا کیانیان» و «آتیلا پسیانی» و کمی بعدتر، دعوای «رؤیا نونهالی» و «آتیلا پسیانی» و البته که در باقیِ خانه‌ها هم دعواهای دیگری جریان دارد. مسأله‌ی اصلی، همین است که اهالیِ باقیِ خانه‌ها، فقط «صداها» را می‌شوند؛ صدایِ یک جدالِ مرگبار را. «صداها»، البته، چندان در قید و بندِ جنایتی‌ نیست که رُخ می‌دهد؛ قتل‌هایی اتّفاق می‌افتند و قاعدتاً، عمده‌ی صداهایی که به‌گوش اهالیِ باقیِ خانه‌ها می‌رسد، به قتلِ دوم و جدالِ زن و شوهرِ سابق مربوط است. امّا همین صداها، بیش‌تر کنج‌کاویِ آن‌ها را تحریک می‌کنند و آدم‌ها سعی می‌کنند از آن‌چه رُخ داده است، باخبر شوند. داستانِ جنایی، قاعدتاً، درصددِ گمراه‌کردنِ مخاطبش هم هست؛ این است که از میانه‌ی ماجرا شروع می‌کند و اطلاعات را طوری تحویل می‌دهد که در وهله‌ی اوّل نمی‌فهمیم اصلِ ماجرا از چه قرار است. درعین‌حال، «صداها» اصلاً نمی‌خواهد یک داستانِ جنایی را به‌شیوه‌ی معمول و متداول روایت کند؛ اگر می‌خواست با چُنان عنوان‌بندیِ اوّلیه‌ای شروع نمی‌کرد، یا دست‌کم هوّیتِ قاتل را از همان ابتدا روشن نمی‌کرد. امّا برای روایتِ چُنین داستانی، برای روایتِ ماجرایی که آدم‌ها آن‌را «نمی‌بینند» و فقط به‌واسطه‌ی کنج‌کاوی آن‌را «می‌شنوند»، این اسلوبِ درستی‌ست. و البته که پیش از «صداها» هم فیلم‌های دیگری همین اسلوب را انتخاب کرده‌اند؛ هرچند من نمونه‌ای را در سینمای ایران سراغ ندارم. این ساختارِ موزائیکی، اتّفاقاً، ساختارِ آسانی نیست؛ چون به دقّتی ریاضی‌وار نیاز دارد. باورم این نیست که «صداها» اسلوبِ ساختاری‌اش را مدیونِ «یادآوریِ» [کریستوفر نولان] است و خیال می‌کنم به‌همان‌اندازه تحت‌تأثیر «برگشت‌ناپذیر» [گاسپار نوئه]، «با او حرف بزن» [پدرو آلمودوبار] و «نُه زندگیِ» [رودریگو گارسیا]ست. درواقع، نکته‌ این‌ است که «عقیقی» فیلم‌نامه‌نویس و «مؤتمن» کارگردان، اسلوبِ بخصوصی را الگوی کارشان قرار نداده‌اند و بسته به داستان و موقعیتِ آدم‌ها، ترکیبی از این اسلوب‌ها را استفاده کرده‌اند.

بااین‌همه، در مواجهه با چُنین فیلمی، می‌شود آن‌را نپذیرفت و دل به همان فیلم‌های معمول و متداولی خوش کرد که درنهایت، براساس الگوهای کلاسیک ساخته می‌شوند [و البته به‌ گردِ پایِ اصلِ آن فیلم‌ها نمی‌رسند] و می‌شود همه‌ی ستایش‌ها را نثار فیلم(ها)یی کرد که حتّا به قواعدِ خود وفادار نیستند و در نهایتِ محافظه‌کاری ساخته شده‌اند. دوست‌داشتن، یا دوست‌نداشتنِ «صداها» بحث دیگری‌ست؛ هرچند به‌نظر می‌رسد که «مؤتمن» حق دارد این تازه‌ترین فیلمش را بهترین فیلمِ کارنامه‌اش بداند...

 

* حیران [شالیزه عارف‌پور]

دارم فکر می‌‌کنم که چرا «حیران» را دیدم؟ دلیلش، احتمالاً، این است که «شالیزه عارف‌پور» دستیار «رخشان بنی‌اعتماد» بوده و «بنی‌اعتماد» علاوه بر این‌که مشاور دستیار سابقش بوده، با «جهانگیر کوثری» این فیلم را تهیه کرده و «نغمه ثمینی» که قبلاً با «بنی‌اعتماد» هم کار کرده، فیلم‌نامه‌ی «حیران» را برای «عارف‌پور» نوشته و «باران کوثری» هم در این فیلمی که مدیر فیلم‌برداری‌اش «حسین جعفریان» بوده، بازی کرده. تدوین فیلم هم به‌عهده‌ی «سپیده عبدالوهّاب» بوده است. دلیلش، شاید هم این بود که خیال می‌کردم فیلم اوّلِ «عارف‌پور» به‌اندازه‌ی فیلم اوّلِ «مونا زندِ حقیقی» [دستیار دیگرِ بنی‌اعتماد] خوب از آب درمی‌آید. قبول دارم که «حیران» فیلم بدی نیست؛ اگر منظورمان از فیلمِ بد، خیلی از فیلم‌های دیگری باشد که این‌روزها ساخته می‌شود. امّا فیلمی‌ست معمولی، یا دست‌کم من این‌طور فکر می‌کنم که کمی دیر ساخته شده است. این‌که فیلمی بسازیم درباره‌ی یک دختر ایرانی که با پسری افغان عروسی می‌کند، هیچ ایرادی ندارد، امّا به‌نظرم «حیران» باید سه‌چاهار سال پیش ساخته می‌شد که ماجرای حضور افغان‌ها در ایران و احتمالاً ازدواج‌شان با دختران ایرانی بیش‌تر سر زبان‌ها بود. «حیران» فیلمِ تَروتمیزی‌ست؛ تصویرهای خوب دارد [به‌هرحال جعفریان کارش را خوب بلد است]، بازی‌های قابلِ قبول دارد [باران کوثریِ این فیلم خوب است و فرهاد اصلانی، مثلِ همیشه معقول به‌نظر می‌رسد] امّا این‌چیزها، برای خوب‌بودنِ یک فیلم کافی نیستند. این است که «حیران» درنهایت، فیلمی «معمولی» از آب درآمده است؛ داستان دختر شوربختی که حرفِ بزرگ‌ترها را جدّی نمی‌گیرد و به خاکِ سیاه می‌نشیند. از این جهت که فیلم، داستانی نه‌چندان امیدبخش را روایت می‌کند، شبیه فیلم‌های «بنی‌اعتماد» است، امّا طبیعی‌ست که پُختگیِ نگاهِ او را نداشته باشد. «بنی‌اعتماد»، به‌هرحال، داستان را همیشه جدّی می‌گیرد؛ گاهی «روسری‌آبی» می‌سازد و «زیرِ پوستِ شهر» [که شاه‌کار است] و گاهی «خون‌بازی» می‌سازد که تجربه‌ای‌ست عملاً بدونِ داستان که با تکیه بر شخصیت‌ها و جزئیات پیش می‌رود. ایرادِ «حیران» شاید، در وهله‌ی اوّل، برگردد به این‌که داستانِ درست‌ودرمانی ندارد و اصلاً خیال نکنید که شخصیتِ اصلیِ فیلم همین «حیران»ی‌ست که اسمش را روی فیلم گذاشته‌اند؛ چون فیلم درباره‌ی «ماهی»‌ست، یک دختربچّه‌ی مدرسه‌ای که عاشقِ یک پسرِ افغان می‌شود و خانه‌وزندگی‌اش را در شمال رها می‌کند و به امید زندگی و عروسی با «حیرانِ» افغان به تهران می‌آید. به آرزویش هم می‌رسد، ولی دست‌آخر به خاکستر می‌نشیند؛ چون شوهرش را که اجازه‌ی اقامت در ایران نداشته، به افغانستان برمی‌گردانند. شاید اگر «حیران» این‌قدر طولانی نمی‌شد و ضرباهنگش را کمی تَُندتر می‌کردند، فیلم بهتری از آب درمی‌آمد. نمی‌دانم دارم درست قضاوت می‌کنم یا نه، ولی دلم می‌خواست فیلمی که همه‌ی عواملش حرفه‌ای بوده‌اند، بهتر از این‌ها باشد. پیش‌بینیِ فروش؟ نه واقعاً؛ بعید می‌دانم کارگردان و تهیه‌کننده‌ها هم به فروشش دل خوش کرده باشند. شاید بهتر باشد «عارف‌پور» فیلم بعدی‌اش را شروع کند. شاید کار بعدی‌اش واقعاً بهتر از این باشد...

 

  
نویسنده : مُحسنِ آزرم ; ساعت ۱٠:٠٠ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱٦ بهمن ۱۳۸٧