شمال از شمالِ غربی

سینما و ادبیات ــ نوشته‌ها و ترجمه‌های نویسنده‌ی این وبلاگ را بی‌اجازه در هیچ سایت، وبلاگ و نشریه‌ای منتشر نکنید.

قاعده‌ی بازی و توّهمِ بزرگ...


فهرستِ نهاییِ «بهترین فیلم‌های زندگیِ ما»، قاعدتاً، فهرستِ مُنتخبِ همه‌ی آدم‌هایی‌ نیست که در این «بازی» شرکت کرده‌اند. هرکسی، لابُد، روی نظرِ شخصیِ خودش (سلیقه‌اش) بیش‌تر تکیه می‌کند و خیال می‌کند آن فیلم‌هایی که خودش انتخاب کرده، فیلم‌های بهتر و مهم‌تر و کامل‌تری‌ هستند در مقایسه با فهرست‌ (سلیقه)های شخصیِ دیگر و فکر می‌کند اگر فیلم‌های برگزیده‌ی خودش به فهرستِ نهایی راه پیدا می‌کرد، یا فیلم‌های بیش‌تری از فهرستش در فهرستِ نهایی بود، نتیجه‌ی کار بهتر و مُهم‌تر می‌شد. «خردِ جمعی»، البته، تعبیرِ درستی نیست در این مورد، امّا همچه فهرستی، به‌هرحال، برآمده از «رأی عمومی»‌ست؛ بخشِ اعظم کسانی که درباره‌ی سینما می‌نویسند، یا ترجمه می‌کنند و بااین‌حال، جای چندنفر کاملاً خالی‌ست. (خواسته‌ی خودشان، یا دعوت‌نشدن به بازی؟) پس، از یک منظر، این فهرستِ نهایی، قرار است (باید؟) آینه‌ی تمام‌نمای وضعیت و موقعیتِ «نقدِ فیلم» (با همه‌ی زیرشاخه‌هایش مثلِ ریویونویسی و...) باشد، امّا واقعاً این فهرستِ نهایی در حُکمِ این آینه است؟ روشن‌تر بگویم؛ با مرورِ این فهرست می‌شود از «سلیقه»ی‌ بخشِ اعظمِ مُنتقدانِ سینماییِ این سال‌ها سر درآورد؟ شخصاً مُشکلی با این ندارم که در فهرستِ نهایی «کازابلانکا» هم‌رده‌ی «داستانِ توکیو» باشد، یا «جاده» و «ریوبراوو» هم‌ارزش باشند، یا «قاعده‌ی بازی» مرتبه‌ای برابر با «توت‌فرنگی‌های وحشی» داشته باشد؛ چون این‌جا، در انتخابِ «بهترین فیلم‌های عُمر» اصلاً «خوب‌بودن»، «مهم‌بودن»، «شاهکاربودن» و این‌جور چیزها نیست که اهمیت دارد. مُهم، چیزِ دیگری‌ست.

نکته این است که انتخابِ «فیلم‌های زندگی»، یا آن‌طور که مشهورتر است «فیلم‌های عُمر»، قرار است یک «قضاوت» و انتخابِ نهایی باشد؛ پس اگر آدم بردارد پانصد فیلمِ مُهمِ تاریخِ سینما را (از روی راهنمای فیلم مثلاً) انتخاب کند و (به‌نظر خودش) توضیح بدهد که انتخابِ ده فیلم از بینِ این پانصد فیلم، به‌نظر غیرممکن است و هیچ راهی برای «انتخاب» وجود ندارد، قاعدتاً دارد قاعده‌ی «بازی» را به‌هم می‌زند. حالا یا می‌داند که با به‌هم‌خوردنِ «بازی» همه‌چی اصلاً به‌هم می‌ریزد، یا نمی‌داند و آن‌قدر عاشقِ سینماست که «انتخاب» برایش مشکل، یا دقیق‌تر بگویم بی‌معناست. خب، در همچه صورتی، اصلاً واردشدن به «بازی» کارِ غلطی‌ست؛ چون هر «بازی»‌ای آدابی دارد و آدابِ این «بازی» یعنی «انتخابِ» ده فیلمِ اصلی و احتمالاً فیلم‌های دیگری که در رده‌های بعدی قرار می‌گیرند؛ حتّا اگر تاریخِ سینما فیلم‌های مُهم‌تری باشند.

دوست‌داشتنِ سینما یک‌چیز است و «انتخابِ» فیلم‌های عُمر چیزی دیگر. «خوره‌ی فیلم»بودن، «عشقِ فیلم»بودن و فیلم‌خانه‌ی شخصی ساختن، یا فروروفتن توی بحرِ سکانس‌های برگزیده، یا مدام نقل‌قول‌کردن از دیالوگ‌ها، یا اصلاً هرچیزی شبیهِ این، هیچ ربطی ندارد به این‌که آدم آدابِ «بازی» را به‌هم بزند. «بهترین فیلم‌های زندگیِ ما» عملاً یک «بازی»‌ست و نکته‌ی اوّلِ این بازی، این است که همه باید «هم‌رنگِ جماعت» شوند؛ یکی مثلِ بقیه. پس، ردیف‌کردن و پُشتِ هم نوشتنِ فیلم‌ها از ابتدای تاریخِ سینما، یا دهه‌های اوّلِ قرنِ بیستم تا همین یکی دو سالِ اخیر، اگر به‌هم‌زدنِ «بازی» هم نباشد، یک‌جور «فخرفروشی»‌ست؛ یعنی من از شما بیش‌تر دیده‌ام، یعنی من فیلم‌های بهتری دیده‌ام و سلیقه‌ی بهتری دارم. امّا این «بازی» جای «فخرفروشی‌» نیست؛ جای «انتخاب» است؛ جای «قضاوت» است و البته هرکسی قدرتِ «انتخاب» و «قضاوت» را در خودش نمی‌بیند. این یک خصیصه‌ی بشری‌ست؛ به همین صراحت.

از قولِ «آیدین آغداشلو»، در یادداشتِ کنارِ انتخاب‌هایم، نوشته بودم که «فیلم‌های عُمرِ هر آدم قرار نیست بهترین‌های تاریخِ سینما باشند؛ قرار است فیلم‌هایی باشند که جایی، در گوشه‌ی ذهنِ او، مانده‌‌اند.» حالا اگر فهرستِ محبوب‌ترین فیلم‌های آدم از پانصد فیلم هم بیش‌تر باشد، شاید، نشانه‌ی این باشد که ذهنِ او بزرگ‌تر از همه‌ی ماست و شاید نشانه‌ی این باشد که او می‌تواند هر لحظه، هم‌زمان، به صحنه‌ها و دیالوگ‌هایی از فیلم‌ها فکر کند. اعتراف می‌کنم که ذهنِ من این‌قدر بزرگ نیست و نمی‌تواند مثلِ «اَبَر رایانه»‌ای با دقّتِ تمام به همه‌ی فیلم‌ها هم‌زمان فکر کند و بعد، روی کاغذی که خروجیِ آن است قاعدتاً، بنویسد همه‌ی فیلم‌ها به یک اندازه دوست‌داشتنی‌اند، یا نظرش را با صدای بلند اعلام کند. مُهم‌ترین (و باسوادترین و تأثیرگذارترین) مُنتقدانی هم که می‌شناسم‌شان، بعید می‌دانم چُنین ذهنی داشته باشند و یادم نمی‌آید در میانه‌ی حرف‌زدن، هیچ‌وقت، درباره‌ی ده دوازده فیلم، یا دیالوگ‌هایی با کیفیت‌های متفاوت، حرفی زده باشند، یا هم‌زمان از عشق و علاقه‌شان به «مونیخ» و کمدی‌های «جاد آپاتو» حرف زده باشند. علاقه‌ی هم‌زمان؟ ذهنی که گنجایش تاریخِ سینما را دارد؟ نمی‌دانم. نمی‌فهمم. این هم یک خصیصه‌ی بشری‌ست.

بله، «انتخاب» کارِ سختی‌ست و اعتراف می‌کنم تا آخرین لحظه‌ای که فهرستم را برای آقای بهزاد رحیمیان فرستادم، سرگرمِ نوشتن و خط‌زدن بودم. حتّا یک لحظه تصمیم گرفتم تلفن بزنم و عذرخواهی کنم و بگویم «انتخاب» کار سختی‌ست. امّا به‌جای تلفن‌زدن، صبر کردم. بعضی فیلم‌ها را دقیقه‌ی آخر از صفحه‌ی سفیدِ وُرد پاک کردم و فیلم‌های دیگری را جای‌شان نشاندم. فکر کردم مُهم این است که توی آن لحظه‌ی بخصوص (تقریباً آخرین روزهای روزنامه بود و اگر درست یادم مانده باشد کسی حال‌وروزِ خوش و مساعدی نداشت) چه فیلم‌هایی بیش‌تر از همه توی ذهنم مانده‌اند و مُهم بود برایم که وقتی انگشت روی صفحه‌کلید می‌گذارم، اوّل چه حرفی، چه کلمه‌ای تایپ شود و خودی نشان بدهد. یک‌وقتی، سالِ هشتادویک و دو به‌گمانم، فهرستِ ده‌تاییِ دیگری را، جای دیگری، چاپ کرده بودم. آن فهرست، تفاوتِ عُمده‌ای داشت با فهرستِ جدیدم؛ بیش‌تر فیلم‌های دهه‌ی هزار و نهصد و نود بود و سال‌های اوّلیه‌ی این دهه. خب، طبیعی هم بود. امّا وقتی می‌خواستم فهرستِ جدید را بنویسم، حتّا یک‌بار هم سری به آن فهرست نزدم. آن فهرست، فهرستِ آن سال‌ها بود.

و باز، توی همین انتخاب هم، «احتیاط» کردم. خیلی هم کار سختی نبود که راهنمای فیلم را بگذارم کنار دستم و شروع کنم به تایپ‌کردن، ولی اجازه دادم «حافظه» حرف بزند. (زنده باد آقای ناباکوف!) پس طبیعی بود که اوّل از همه «چشمانِ بازِ بسته» را نوشتم که توی همه‌ی این سال‌ها فقط خدا می‌داند چندبار تماشایش کرده‌ام و سالِ پیش بود به‌نظرم که «مهدی مصطفوی» لطف کرد و آن نسخه‌ی دو دیسکِ محدودش را برایم فرستاد؛ تصویری شفّاف‌تر و رنگ‌هایی رنگین‌تر و خلاصه درجا دیدمش دوباره. بعد دیدم برایم سخت است که بگویم این فیلم را بیش‌تر از «ژول و جیم» دوست دارم. خیلی روزها که حالم خوش نیست، تماشای تکّه‌هایی از «ژول و جیم» است که آسمان را آبی می‌کند جلو چشم‌هام. فیلم‌نامه‌اش را سال‌هاست که محضِ دلِ خودم ترجمه کرده‌ام و اصلِ انگلیسیِ کتاب را هم (که چاپِ سایمن اند شوستر است) گذاشته‌ام توی کتاب‌خانه؛ طوری که هرکسی از کنارش رد شود، حتماً چشمش به جمالِ این سه آدمِ عجیب‌وغریبی که دارند می‌دوند، روشن شود. بعد دیدم که باید «مردِ سوّم» را هم اضافه کرد که از دستش خلاصی ندارم. این، احتمالاً، اوّلین مواجهه‌ی من با «گراهام گرین» بوده، مواجهه‌ای که بعداً به یک دوستی، به یک عشق بدل شده و تا همین حالا هم ادامه پیدا کرده. یادم افتاد وقتی فیلم‌نامه‌ی «مردِ سوّم» به ترجمه‌ی «مجید اسلامی» منتشر شد، چند نسخه‌اش را خریدم و به دوستانم هدیه دادم و تعجّب می‌کردم از این‌که آن‌ها این فیلم را به‌اندازه‌ی من دوست ندارند. بعد هم که رُمانش را پیدا کردم؛ چاپِ هزار و نُهصد و پنجاه و پنج! حالا البته سه چاپِ مُختلفش را دارم و هر سه‌تا را گذاشته‌ام کنارِ هم، برای آن‌که کتاب‌خانه‌ام حال و روزِ خوشی داشته باشد. این‌وسط، یادِ «ماجرا» هم افتادم؛ یکی‌دیگر از محبوب‌ترین فیلم‌هایم و یادِ یک دوست افتادم که همیشه‌ی خدا «آنتونیونی» را مسخره می‌کرد و می‌گفت «روشنفکر» است و بعد که «آنتونیونی» مُرد، نمی‌دانم چی شد که یک‌دفعه حس کرد باید این مُرده را «کشف» کند و به‌نظر خودش هم همین کار را کرد. فیلم‌نامه‌ی این‌یکی را هم کار کرده‌ام؛ نسخه‌ی نما به نمای فیلم با کُلّی مخلّفات؛ از مصاحبه‌های «آنتونیونی» گرفته تا نقدِ منتقدانِ آن‌سال‌ها که، دست‌کم، ارزشِ «ستاره‌دادن» را می‌دانسته‌اند و مثل این آقای سپیدمو، بی‌خودی به همه‌ی فیلم‌ها «چاهار ستاره» نمی‌داده‌اند! «غرامتِ مُضاعف» را هم نوشتم که آن دستگاهِ «دیکتافُن»اش، آن جبروتِ زنانه‌ای که توی فیلم هست و خیلی چیزهای دیگری را که تویش هست، هیچ‌وقت فراموش نمی‌کنم و نوشتن درباره‌اش بماند برای وقتی دیگر. «سرگیجه» هم که هست. این هم از آن فیلم‌هایی‌ست که خیلی‌وقت‌ها، درمانِ حالِ خراب است. هیچ هم برایم مهم نیست که «اساتیدِ عینکیِ» سینما با منطقِ فیزیک و این‌چیزهایی که من ازشان سر در نمی‌آورم سراغش بروند و درباره‌ی روی آب ماندن، یا نماندنِ «جودی/ مادلین» حرف بزنند. همین یک‌ماه پیش بود که نسخه‌ی دو دیسکِ تازه‌ای ازش پیدا کردم و گفتم عنوان‌بندی‌اش را ببینم و چشم که به‌هم زدم، دیدم رسیده‌ام به پایانِ فیلم. خب، چه کنم؟ دوست دارم این فیلم را و هیچ‌وقت هم سیر نمی‌شوم از دیدنش. «راننده‌ی تاکسی» را هم نوشتم توی فهرستم. این هم از آن فیلم‌هایی‌ست که نمی‌شود فراموشش کرد. از روزی که روی نوارِ ویدئو تماشایش کردم، تا همین حالا که نسخه‌های دی‌وی‌دی‌اش با کیفیت‌های مختلف را دیده‌ام، عاشقش شده‌ام. عاشقِ این «تراویس»ی که قدم‌هایش را (به‌قولِ پُل شریدر) به‌سوی «خشونت» برمی‌دارد؛ خشونتی که قرار است پاک و مطهّر کند آن جامعه را و مهم‌تر از همه‌ی این‌ها، «فنرِ ساعتی‌ست در فشرده‌ترین حالتِ مُمکن. سال‌هاست که «یادداشت‌های زیرزمینی» را کنار فیلم‌نامه‌ی «راننده‌ی تاکسی» گذاشته‌ام. به همین سادگی. بعد هم که «پی‌یرو خُله» را نوشتم. هیچ نمی‌فهمم چرا بعضی از دوستانم، یا درست‌ترش هم‌کارانم، از فیلم‌های «گُدار» خوش‌شان نمی‌آید. هیچ نمی‌فهمم چرا آن‌ها که می‌گویند «هرج‌ومرج» در هُنر را دوست دارند (یا دست‌کم این‌طور وانمود می‌کنند) «پی‌یرو خُله» را دست‌کم می‌گیرند. شاید هم اصلاً این فیلم را ندیده‌اند. شاید اصلاً هیچ فیلمی از «گُدار» ندیده‌اند و ندیده و نشناخته دارند حرف می‌زنند؛ مثل آن دوستی که می‌گفت «گُدار» را نباید جدّی گرفت؛ چون «روشنفکر» است! همین هفته‌ی پیش که داشتم «تاریخ(های) سینما» را دوباره می‌دیدم، یادِ حرفِ این دوست افتادم. نباید جدّی گرفت؟ بله، بعضی آدم‌ها را نباید جدّی گرفت. و «بل دو ژور». این از آن فیلم‌هایی‌ست که هوشم از سرم می‌رُباید. این‌را، یک‌وقتی، برای یک دوستی گفتم و او هم ازم خواست که فیلم‌ را برایش «توضیح» بدهم؛ چون می‌گفت همه‌چیزش آن‌قدر «به‌هم‌ریخته» است که نمی‌شود آن‌را فهمید. این آخرین روزی بود که آن دوست را دیدم. «آمارکورد»؟ بله. خیلی‌ها «هشت‌ونیم» را دوست دارند، خیلی‌ها هم «زندگیِ شیرین» و «جاده» را. ولی من عاشقِ «آمارکورد»م؛ عاشقِ این خطِ باریکی که بینِ دنیای بچّه‌ها و بزرگ‌ترهاست، این دنیایی که بچّه‌هایش می‌خواهند زودتر بزرگ شوند و بزرگ‌ترها با خیالِ کودکی زندگی را می‌گذرانند. «آمارکورد» معجزه‌ای‌ست که هیچ‌وقت دست‌کمش نمی‌گیرم.

فهرستِ من، فهرستِ جدید و به‌روزی نیست؛ جدیدترین فیلمش آخرین ساخته‌ی «کوبریک» است و قدیم‌ترینش، به‌نظرم، «غرامتِ مضاعف» باشد که، البته، در مقایسه با خیلی‌ فیلم‌های دیگر، «تازه‌تر» است. امّا آن «احتیاط»ی که ازش حرف زدم فقط همین نیست. توی این چندسال، حتّا توی همین یکی‌دو سال، فیلم‌های دیگری هم دیده‌ام که گوشه‌ی ذهنم مانده‌اند. مثلاً «جوانی بدونِ جوانی»، که بیش‌تر از هر فیلمِ دیگری از «کاپولا» دوستش دارم و هیچ برایم مهم نیست که ریویونویس‌های امریکایی حوصله‌ی دوباره دیدنش را ندارند، یا «لبه‌ی عشق»، ساخته‌ی «جان مِی‌بری» که زندگیِ «دیلن توماس» را به‌واسطه‌ی دو زنِ زندگی‌اش نشان می‌دهد. همین شنبه‌ای که گذشت، با دوتا از بهترین دوست‌های زندگی، نشستیم به تماشایش و هر دقیقه‌ای که می‌گذشت، بیش‌تر عاشقِ فیلم می‌شدم. همین‌طور است «٢١ گرم» و «عشقِ سگی» و «بابل» و همین‌طور است دوگانه‌ی «پبش از طلوع» و «پیش از غروب» که دوّمی را خدا می‌داند چندبار دیده‌ام و این فیلم‌نامه‌ای را که «وینتج» چاپ کرده (سپاسِ مُجدّد از بهرنگ رجبی) چندبار وقت و بی‌وقت ورق زده‌ام و دیالوگ‌های «سلین» و «جسی» را خوانده‌ام و کیف کرده‌ام. یا «درخششِ ابدیِ یک ذهنِ زلال» که درمانِ روح است به‌نظرم. یا «ساعت‌ها» که دو ماهی یک‌بار می‌بینمش. یا «گوست داگ» که هروقت یادش می‌افتم، موسیقی‌اش توی گوشم می‌پیچد. یا فیلم کم‌تر دیده‌شده‌ی «دو روز در پاریس»، ساخته‌ی «ژولی دِلپی» که روزگارم را خوش می‌کند وقت و بی‌وقت. و خیلی فیلم‌های دیگر هم هست که دوست‌شان دارم، که برایم مُهم هستند، امّا من که ماهی نیستم که با حافظه‌ی کوتاه‌مدّتم خوش باشم! زمان باید بگذرد (و می‌گذرد) و دست‌آخر معلوم می‌شود کدام‌ِ این فیلم‌ها، واقعاً، گوشه‌ی ذهن مانده‌اند. و زمان، قاعدتاً، بیش‌تر از پنج شش سال است.

«بازی» قاعده دارد؛ اصول دارد، لوازمِ خودش را دارد و خوب نیست آدم دچار «توهّمِ بزرگ» باشد و خوب نیست که «فخر» بفروشد و خوب نیست که تاریخِ سینما را فهرستِ خودش بداند و خوب نیست که از روی راهنمای فیلم همه‌ی فیلم‌های خوب را همه‌ی فیلم‌های محبوبِ خودش بداند. «بازی» قاعده دارد و کاش آدابِ این بازی و قاعده‌هایش را رعایت می‌کردیم.

 

 

  
نویسنده : محسن آزرم ; ساعت ۱:٠٠ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۱۳ مهر ۱۳۸۸

چند کلمه‌ درباره‌ی فیلم‌های عُمر... + تکمله

 

... داستانِ فیلم‌های برگزیده‌ی عُمر و فهرست‌های ده‌تایی، یا بیست‌تایی و گاهی صدتایی، داستانِ دور و درازی‌ست ظاهراً و هر آدمی، هر تماشاگری که فیلم می‌بیند، قاعدتاً، حق دارد که فیلم‌های برگزیده‌اش را فهرست کند و برای خودش یا دیگران روشن کند که چه سلیقه‌ای دارد و چه‌جور فیلم‌هایی را می‌پسندد و روحیه‌اش به کدام فیلم‌ها بیش‌تر شبیه است. امّا، نکته این‌جاست که هیچ‌وقت فرصتی برای همه‌ی آدم‌ها، همه‌ی تماشاگرانی که فیلم می‌بینند، فراهم نمی‌شود و فقط منتقدها و کارگردان‌ها هستند که فهرست‌شان در مجله‌ای منتشر می‌شود و طبیعی هم هست که دیگران، تماشاگرانی که فیلم می‌بینند و سلیقه و قریحه‌ی خودشان را دارند، با دیدنِ این فهرست‌ها پیشِ خود بگویند «ما که فیلم‌های بهتری می‌بینیم در مقایسه با این‌ها.» و قاعدتاً حق دارند در گفتنِ چُنین جمله‌ای...

... فیلم‌های برگزیده‌ی عُمر، قبل از هر چیز، یک «وسوسه‌ی بزرگ» است؛ یک‌جور مبارزه‌جویی‌ست، آدم (هر آدمی) «دیده‌ها»یش را کنارِ هم می‌گذارد و سعی می‌کند از بینِ آن‌ها فهرستی خلاصه را انتخاب کند؛ چند فیلم که فیلم‌های مهم‌تری‌ هستند به‌چشمِ او، یا چند فیلم که سلیقه‌ی او را بیش‌تر نشان می‌دهند. امّا برگزیدنِ فیلم‌های عُمر، در شمارِ سخت‌ترین کارهای دنیاست. برای همین، کنارِ آن فهرستی که برای آقای «بهزاد رحیمیان» فرستادم، چند کلمه‌ای هم نوشتم و به‌نظرِ خودم توضیح دادم که «آیدین آغداشلو (که خدا عُمرِ پُربرکتش را دوچندان کند) یک‌بار نوشته بود که فیلم‌های عُمرِ هر آدم قرار نیست بهترین‌های تاریخِ سینما باشند؛ قرار است فیلم‌هایی باشند که جایی، در گوشه‌ی ذهنِ او مانده‌‌اند. خلاصه این‌که قرار است فیلم‌هایی باشند که چندبار (سالی یکی دو بار) آن‌ها را می‌بیند و صحنه‌های مختلفی از آن‌را، به‌دلایلی، گوشه‌ی ذهنش دارد. امّا نکته‌ی دیگری هم در این بین هست که نباید فراموشش کرد. فیلمِ عُمر، قاعدتاً، محصولِ سال‌ها فیلم‌دیدن است و سال‌ها فیلم‌دیدن معنای روشن و واضحی دارد؛ تماشای همه‌ی فیلم‌‌ها و انتخابِ بهترین‌ها برای روزِ مبادا. امّا در این سال‌ها، به برکتِ دی‌وی‌دی فیلم‌هایی را که قبلاً دیده بودیم، دوباره تماشا کردیم و فیلم‌هایی را که ندیده بودیم، بالأخره، دیدیم و اصلاً خوبیِ این در دسترس‌بودن همین است که می‌شود نسخه‌ی تصحیح‌شده و درستِ (مثلاً) «مردِ سوّم» را بارها تماشا کرد، یا «پی‌یرو خُله»‌ای که این روزها در دسترس است (نسخه‌ی کرایتریون)، چُنان تصویرِ شفّافی دارد که دل‌کندن از آن آسان نیست. و همین‌طور است «چترهای شربورگ» که نمی‌دانم چندنفر این موزیکالِ فرانسویِ خوش‌آب‌ورنگ را دیده‌اند و پسندیده‌اند. در همه‌ی این سال‌ها، بخشِ اعظمِ فیلم‌هایی را که در دسترس‌مان بوده از نظر گذرانده‌ایم و خدا می‌داند که چند فیلمِ شاهکار و خوب و معمولی و ضعیف بین‌شان بوده است. امّا یک چیزِ دیگر را هم باید در نظر داشت؛ این‌که مُنتقدهای فرنگی، فیلم‌ها را به‌وقتش دیده‌اند (می‌بینند) و به‌مرور، ظرفِ سال‌ها، فیلم‌های محبوب‌شان را انتخاب می‌کنند. به‌هرحال فرق است بینِ مُنتقدی فرنگی که در پنجاه‌سالگی فیلم‌های محبوبش را انتخاب می‌کند و ما که به‌ برکتِ دی‌وی‌دی تازه فیلم‌ها را دیده‌ایم، ناگهان فیلمِ عُمرمان را انتخاب می‌کنیم. خلاصه کنم؛ انتخابِ سختی‌ست و عادلانه هم نیست. فیلم‌های خوبِ زندگیِ ما، بیش‌تر از این‌هاست و این فهرستِ کوتاه را فقط به‌نشانه‌ی علاقه به سینما بگیرید و سپاسی از همه‌ی منتقدانِ تیزبین و زیرکِ نسل‌های پیش از ما که سال‌ها پیش بهترین‌ها را انتخاب می‌کردند. همین.»

   ...و واقعاً همین بود؛ با این توضیحِ دوباره که در سی‌ویک سالگی، شاید انتخابِ فیلم‌های عُمر کارِ درستی نباشد و باز یک توضیحِ دیگر این‌که شاید رنگی از کُهنگی در فهرست (از فهرستِ خودم حرف می‌زنم فقط) باشد که آن هم عمدی نیست. جدیدترین فیلمِ این فهرست، به هزار و نهصد و نود و نُه تعلّق دارد (چشمانِ بازِ بسته) و هیچ عمدی هم در این کهنه‌بودن نبوده است. درباره‌ی بعضی از این فیلم‌ها، در این سال‌ها، گاهی پراکنده چیزی نوشته‌ام و برای خودم هم عجیب نبود که (مثلاً) آمارکورد را بیش‌تر از هشت‌ونیم دوست داشته باشم، یا پی‌یرو خُله را به در ستایشِ عشق ترجیح بدهم، یا ژول و جیم را به اتاقِ سبز ترجیح بدهم، یا ماجرا را از صحرای سرخ یا کسوف بیش‌تر دوست داشته باشم. همه‌ی این‌ها را نوشتم که بگویم اگر نشانی و رنگی از کهنه‌گرایی در این فهرست هست، عمدی و خودخواسته نیست؛ نشانه‌ی روحیه و سلیقه‌ی من است در این سال‌ها و شاید اگر ده‌سال بعد، یا حتّا پنج‌سال بعد، باز هم دست به انتخاب بزنم، بخشی از فیلم‌های برگزیده‌ام دست‌خوشِ تغییر شده باشند. فیلم‌های برگزیده‌ی من، قاعدتاً، فیلم‌هایی هستند که گوشه‌ی ذهنم، وقت و بی‌وقت، به حیاتِ خود ادامه می‌دهند؛ فارغ از این‌که رنگی باشند یا سیاه‌وسفید، قدیمی و کُهنه باشن یا جدید و اصلاً به چشمِ دیگران دیدنی باشند، یا نباشند. این فیلم‌ها، این نکته‌هایی که در این فیلم‌ها هست، یک‌جور توضیحِ وضعیتِ این روزهای من است به‌نظر خودم و همین است که مردِ سوّم را هنوز این‌قدر دوست می‌دارم...

  ... خیلی دوست داشتم که توی این فهرست، مجید اسلامی و کامبیز کاهه و سعید عقیقی که دانشِ سینمایی و قریحه‌ و ذکاوت‌شان را همیشه دوست داشته‌ام، هم باشند که، لابد به دلایلی، ترجیح داده‌اند نامی از آن‌ها نباشد. اگر بودند و فهرست‌شان به این فهرست اضافه می‌شد، شاید اتفاق‌های جدیدی هم می‌افتاد. شاید نام فیلم‌های دیگری هم اضافه می‌شد. و حیف که نشده، حیف که جای آن‌ها خالی‌ست در فهرست... [ممنونم از بامداد، بابتِ تذکّرِ بجا و درستش.]

       ... و همین دیگر. باید این چند خط را می‌‌نوشتم...

بعدِ تحریر: این‌را هم نمی‌فهمم که چرا بعضی از هم‌کاران، در توضیحِ فهرست‌شان نوشته‌اند که (مثلاً) هر فیلم یا فیلم‌نامه‌ی یک آدمِ بخصوص، اتّفاقی‌ست در سینما که نمی‌شود نادیده‌اش گرفت. این، انتخابِ فیلم‌های عُمر است قاعدتاً، نه بهترین‌های تاریخِ سینما. در فهرستِ بعضی هم‌کاران، درباره‌ی الی... هم هست؛ فیلمی که من هم دوستش دارم، ولی فکر نمی‌کنم شش‌ماه فرصتِ کافی و کاملی باشد برای این‌که فیلمی بشود فیلمِ عُمرِ آدم. دست‌کم من هنوز فرصت می‌خواهم. بحثِ درباره‌ی الی... نیست فقط؛ خیلی‌ فیلم‌های دیگر هم هست که دوست‌شان دارم ولی جزء این فهرست نیستند فعلاً...

بعدِ بعدِ تحریر: یک تکّه‌هایی از نوشته‌های دیگران را هم از شماره‌ی چارصدِ مجله‌ی فیلم نقل می‌کنم که، به‌نظرم، نکته‌های قابلِ تأملی هستند و توی این شماره‌ی پُرورق ممکن است درست‌وحسابی دیده نشوند.

آیدین آغداشلو: ده‌سال پیش که ده فیلمِ موردِ نظرم را باید انتخاب می‌کردم، نوشتم: «هرکدام از فیلم‌های عُمرم را بارها دیده‌ام و هربار ـ تا به الان به امروز ـ دیده‌ام که هم‌چنان سر پای‌شان ایستاده‌اند.» خب، این‌طور نیست. حالا جورِ دیگری می‌بینم و خیلی‌های‌شان را دیگر چندان دوست ندارم و شاید ده‌سال دیگر ـ کدام ده‌سالِ دیگر ـ از سر تا پای این فهرست هم تغییر کند. به همین‌خاطر است که این فهرست ـ و هر فهرستِ دیگری ـ گزارش «حال» لحظه‌ی آدم است تا فهرستی مهم و ماندگار و جدّی.

مازیار اسلامی: در چُنین فضایی که نعمات از در و دیوارِ تهران می‌بارد، شاید رسالتِ فردیِ یک سینمادوستِ حقیقی، دل‌زدگی به‌ مفهومِ «بودلر»ی‌ست. دل‌زدگی، بیزاری و بی‌تفاوتی نسبت به این وفور و شور و شوقِ همگانیِ کاذب. بی‌اعتنایی به ولعی که ارتباطی با «تجربه‌ی زیسته»‌ی ما ندارد و به‌نظر می‌رسد بیش‌تر واسطه‌ای‌ست برای پُرکردن و جبرانِ مغاک‌های حاصل از فقدانِ تجربیاتی که تحقق‌شان این‌جا و اکنون ناممکن است... در چنین وضعیتی، و به‌رغمِ امکانِ نامحدودِ دیدنِ همه‌ی فیلم‌ها و اظهار فضلِ شفاهی و کتبی درباره‌ی همه‌شان، باید از قهرمانِ داستانِ بارتلبیِ مُحرّر تبعیت کرد؛ کسی که ناگهان تصمیم می‌گیرد دیگر تحریر نکند و هم‌نوا با او که ناگهان گفت «ترجیح می‌دهم ننویسم»، گفت «ترجیح می‌دهم دیگر نبینم!»

  
نویسنده : محسن آزرم ; ساعت ۱۱:٥٤ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٧ مهر ۱۳۸۸